BT Gallery - шаблон joomla Продвижение

فصل ششم

کارهای فرهنگی

در دوره پهلوی نیز مانند دوره قاجار، در بیشتر کارهای گچ بری از طرح های فرنگی استفاده شد. طرح های فرنگی یا لندنی کاری نقش مایه های متعدد دارد.

چدنی سازی، ساخت سنتوری و ستون سازی از کارهای فرنگی است. ابزارزنی در بسیاری از کارهای فرنگی به ویژه درستون و سرستون سازی یکی از شیوه های کار است و از انواع ابزارها مانند ابزار ریسه خرمایی، مروارید، پیچکی، ابزار نبشی، گلویی، اندیلک و ... استفاده می شود. استادان گچ بر، ابزارها را در محل کار می سازند یا بازسازی می کنند. استخوان بندی کار برای اجرای طرح های فرنگی، با استخوان بندی برای اجرای طرح های گچ بری ایرانی تفاوت ندارد.

 

گچ بری به روش فرنگی (لندنی کاری)

طرح های فرنگی یا لندنی کاری دارای نقش مایه های متعدد شامل چدنی سازی، چنگ و سرچنگ، پیچک، گلهای رز، مینا، اطلسی و ... است.

 

چدنی سازی

در چدنی سازی پس از انتخاب طرح با نظر استادکار، گچ اندازی با گچ خوش مایه بر سطح کار به ضخامت 2 الی 4 سانتی متر انجام می شود، سپس طرح را روی کار گرته می کنند و برش می دهند، پس از آن با دقت به زیر و رو کردن کار با قلم نقالی و بوم گرد می پردازند.

طرح های فرنگی عموماً نقش مایه های متعدد دارد که با گردش ساقه و گل و برگ درگلدان و انواع گلهای برجسته با چنگ و سرچنگ اجرا می شود.

زیبایی در لندنی کاری به برجسته بودن کار و دقت نظر استادکار بستگی دارد. در لندنی کاری مکان، فضا و ارتفاع محل کار بر نوع کار تاثیر می گذارد. در این روش از گچ نرم استفاده می شود.

 

گلدان و گل و برگ

طرح گلدان و گل و برگ یکی از طرح های لندنی کاری است، در لندنی کاری گللدان نقش ویژه ای دارد. چون از تلفیق چدنی کاری با گردش ساقه و گل و برگ و ریزش آنها از گلدان گچ بری های بدیعی اجرا شده است. از لندنی کاری درساختن تندیس انسان، فرشته و حیوانات نیز استفاده می شود.

 

 

 

سنتوری و اجرای آن در نمای ساختمان و پیشانی ایوان

سنتوری کاری، روشی فرنگی است که معمولاً بر پیشانی یا نمای ایوان و بر پیشانی کتیبه هایی که اطراف حیاط گچ بری شده و یا نمای ساختمان، قوس ها و جزرها و گاهی در نمای ساختمان های جنوبی اجرا می شود و معمولاً به شکل مثلث و گاهی به اشکال هندسی دیگری ساخته می شود.

در مرحله اول اجرای سنتوری، کشش بار سنتوری باید محاسبه شود. گاهی با قرار دادن ستون، کشش زیر بار را زیاد می کنند. این کار با زدن قوس های رومی شکل بین ستون ها و ساخت ستون و سر ستون اجرا می شود.

سپس حاشیه ضلع های سنتوری مثلثی شکل را با در نظر گرفتن گودی یا نقل سنتوری طوری ابزار می زنند که گاهی ابزارها تا 25 سانتی متر سطح داخل سنتوری را می پوشاند.

 

در اروپا داخل سنتوری را با تندیس انسان تزیین می کردند و در یونان و روم از مجسمه انسان به جای ستون و سر ستون نیز استفاده می شد.

برای تزیین داخل سنتوری از انواع طرح های فرنگی مثل چدن سازی و گل و برگ و گاهی هم از طرح هایی مثل طرح سماور و قوری نیز استفاده کرده اند.

بعد از اتمام کار گچ بری برای اینکه باران به کار خسارت نزند، از چفت آجرهای بزرگی به نام تاوه در حاشیه بالای سنتوری استفاده می شود. بعد از قرار دادن آجرها کار را با چوب هایی به نام شیرسر تزیین می کنند. یادآوری می شود که همه کارهای انجام شده با گچ اندود می شود سپس پشت سنتوری را کلاف بندی کرده و مهار می کنند. در مرحله بعد طاق زده و به صورت نیم گنبدی کار را اجرا می کنند و بعد از اندود کردن، ماده ای به نام پارالوئید 25 درصد بر سطح کار می پاشند تا کار در مقابل باران مقاوم شود.

 

ستون سازی

  • اجرای استخوان بندی تنه ستون
  • اجرای سر ستون ها

استخوان بندی تنه ستون به دو شکل مربع یا چهارگوش و گرد یا مدور اجرا می شود که مراحل ساخت هر کدام از این دو نوع ستون متفاوت است.

مراحل مربع کردن تنه ستون: دو قالب تخته گچی مربع به اندازه 25×25 سانتی متر و به قطر 2 سانتی متر، یکی برای سرستون و یکی برای پایین ستون، روی زمین آماده می کنیم. سپس داخل این تخته های گچی را خالی و آن را به دو قسمت مساوی تقسیم می کنیم. ستون باید داخل این تخته های گچی قرار گیرد. بعد از آماده شدن این تخته گچی ها (قالیور یا کرم) یک تخته گچی را 30 سانتی متر مانده به سقف در راستای ستون گونیا می کنیم و پس از شاقولی و تراز کردن آن را محکم می نماییم. سپس برای محکم کردن کرم پایینی، آن را در فاصله 30 سانتی متر از کف (روی ستون)، در حالی که ریسمان شاقول با تیزه های تخته گچی بالا و پایین مماس باشد، قرار می دهیم. اگر کرم پایینی بر ریسمان شاقول مماس نبود، جای آن را چنان تغییر می دهیم که در هر چهار گوشه بر ریسمان شاقول مماس شود. وقتی تخته گچی پایینی کاملاً مطابق تخته گچی بالایی شد آن را با ملات گچ سفت می کنیم، در این مرحله چهار زاویه کرم پایین و بالا را مشخص کرده، شمشه را بر روی زوایه های آن قرار می دهیم و نبش شمشه را گچ می کنیم. این عمل را رد چهار زاویه بدنه ستون با دقت اجرا می نماییم.

بعد از اتمام شمشه گیری ترک های چهار طرف را با ملات گچ و خاک تیزون پر می کنیم. اکنون ستون چهار گوش شده است، گچ و خاک بدنه ستون را به وسیله ماله به طور یکنواخت و دقیق با گچ بوم می پوشانیم و استخوان بندی بدنه ستون را کامل می کنیم.

 

مدور کردن یا گرد کردن ستون

مدور کردن یا گرد کردن ستون ها به دو روش اجرا می شود. یکی با شمشه گیری، به وسیله ماله سرگرد و دیگری با ابزار زدن که هر دو روش با استفاده از پرگار، در اندازه مناسب به ترتیب زیر انجام می شود.

 

مدور کردن ستون با شمشه گیری

دایره ای را روی زمین رسم می کنیم، سپس دو عدد تخته گچی (قالب) بر این دایره می ریزیم و بعد با پرگار بر روی تخته های گچی خط می اندازیم و دور آن را با دمبر می بریم، سپس وسط تخته های گچی را به اندازه میله ستون خالی می کنیم و یان تخته های گچی را از وسط نصف می کنیم. تخته گچی اولی را بالا می بریم و روی میله ستون طوری قرار می دهیم که با تخته پایینی کاملاً شاقول باشد، سپس آن را محکم می کنیم. تخته گچی دومی را به همان روش 40 سانتی متر مانده به زمین قرار می دهیم و با شاقول مطابق تخته گچی بالایی تنظیم و سپس آن را محکم می کنیم. پس از آن 4 تا قطعه شمشه بر اطراف این دو قالب گچی می گیریم و داخل آن را به وسیله ماله، با گچ پر می کنیم.

 

مدور کردن ستون با ابزار زدن

ابتدا دو عدد تخته گچی به ضخامت 2 سانتی متر روی زمین می ریزیم و با پرگار دایره ای به اندازه لازم، برای بدنه ستون می زنیم و آن را با دمبر برش می دهیم. اندازه این تخته گچی ( کرم) باید از بدنه ستون 5/2 تا 3 سانتی متر بیشتر باشد، یعنی اگر شعاع ستون 25 سانتی متر باشد. تخته گچی را با شعاع 28 سانتی متر می ریزیم. سپس داخل تخته گچی را برش می دهیم و خالی می کنیم، طوری که کاملاً داخل آهن برود، یعنی شعاع بیرونی تخته گچی 28 سانتی متر و شعاع داخلی آن 26 سانتی متر باشد. این دایره ها را از وسط برش می دهیم. پس از آن گچ اندازه 30 سانتی متر مانده به سقف در چهار زاویه بر بدنه ستون با جاسازی اجرا می شود، تخته کرم باید بر روی لبه جاسازی شده قرار گیرد. آنگاه محکم کردن کرم با ملات گچ بوم انجام می شود. این عملیات را با تخته گچی (کرم) پایینی هم باید انجام داد، ولی قبل از محکم کردن تخته گچی پایینی با استفاده از شاقول آن را با تخته گچی بالایی کاملاً مطابق می کنیم و سپس با گچ بوم آن را محکم می کنیم. این عملیات برای نیم ستون هم قابل اجرا است.

پس از خاتم استخوان بندی تنه ی ستون، برای زیباسازی آن از روش شیار زدن یا قاشقی کردن استفاده می شود.

 

شیار زدن

شیارزدن با ابزار و یا با دست قابل اجرا است. در شیار زدن با ابزار باید ابزار بر لبه شمشه تکیه داشته باشد. پس از کوبیدن یا محکم کردن شمشه با استفاده از ملات خوش مایه بر بدنه ستون ابزار می زنند که فرورفتگی و برآمدگی های منظم و زیبایی ایجاد می شود.

 

شیار زدن با دست

پس از استخوان بندی، چهار سطح بدنه ستون با ملات خوش مایه، به قطر 1 سانتی متر و به صورت یکنواخت در تمام سطوح گچ اندازی کنید و شیار زدن را از یک طرف بدنه ستون به ترتیب 1 سانتی متر و 5/1 سانتی متر ساده، انجام می دهیم تا تمام بدنه شیار زده شود. این اندازه ها را با شاقول به پایین منتقل می کنیم و با وصل کردن یک ریسمان رنگی شمشه را برای ریسمان قرار می دهیم، آنگاه به وسیله بومخوار با تکه بر شمشه، روی سطح گچ خوش مایه را با دست شیار می زنیم. این کار در تمامی قسمت های دیگر قابل اجرا است.

 

قاشقی کردن ستون ها و نیم ستون ها با گچ

قاشقی کردن به دو روش اجرا می گردد: یا با ابزار یا با قلم و دسته . برای قاشقی کردن با ابزار ابتدا طی چند مرحله ابزار را تهیه می کنیم.

1- به دست آوردن محیط کرم (قالیور)

2- تقسیم کردن قطر قالیور بر عدد 4. برای مثال اگر محیط قالیور 60 سانتی متر باشد ( 60÷4=15)

3- بر روی کاغذ دایره ای با شعاع 30 سانتی متر زده و 1/4 آن را بر روی کاغذ مشخص می کنیم.

4- بر روی این 1/4 دایره، طرح ابزار قاشقی را ترسیم می کنیم. سپس کاغذ را روی پولیکا می چسبانیم و از روی خطوط کاغذ، پولیکا را می بریم و ابزار را آماده می کنیم.

5- تخته گچی بالا را با پرگار به 4 قسمت تقسیم می کنیم، سپس این تقسیم بندی را به تخته گچی پایین انتقال می دهیم و آن را شاقول می کنیم.

6- دو عدد شمشه را برای خط تقسیم شده پایینی و بالایی که شاقول شده است، با گچ محکم می کنیم.

7- با ابزار آماده شده از جنس پولیکا ملات خوش مایه را بر سطح بدنه ستون می کشیم و این عمل را به 4 قسمت میله ستون تکرار می کنیم.

تذکر: ابزار پولیکا را باید طوری ساخت که لبه آن بر لبه شمشه ها قرار گیرد.

گچ خوش مایه باید سفت تر از معمول باشد. ضخامت گچ در بعضی قسمت ها حدود 6 تا 10 سانتی متر می شود. هر چه مایه گچ سفت تر باشد، کار زیباتر می شود و ترک نمی خورد.

 

تزیین پایه ستون ها، نیم ستون ها و دور نبشی ها با گچ

پایه ستون ها را معمولاً با ابزار زدن تزیین می کنند و این کار در چند مرحله انجام می شود.

1- ریختن تخته گچی با ملات خوش مایه روی زمین (قالیور) و رسم دایره ای به وسیله پرگار روی آن با شعاع، 8 تا 15 سانتی متر بیشتر از شعاع بدنه ستون

2- برش و خالی کردن داخل دایره گچی به وسیله دمبر به طوری که بدنه ستون داخل آن قرار گیرد، پس از آن باید قالیور یا تخته گچی از وسط نصف شود.

3- انتقال دادن دایره بدنه ستون بر زمین به وسیله شمشه. به این ترتیب که شمشه را از قسمت باریک آن بر تنه ستون مماس می کنیم، به طوری که حداقل 50 سانتی متر از شمشه بر تنه ستون مماس باشد. سپس با مداد امتداد انتهای شمشه را بر روی زمین خط می اندازیم و علامت می زنیم. این کار را باید در چهار طرف بدنه انجام داد پس از آن مقدار اضافه شده بر قالیور گچی را به دایره خط روی زمین اضافه می کنیم و خط جدیدی می کشیم، این خط جدید، خط تخته گچی (کرم) است.

4- تخته گچی دوم را پایین ستون روی زمین می گذاریم و آن را با گچ بوم سفت می کنیم (این قالیور جاسازی برای پایین ستون است).

5- زدن ابزار به هر روش که استادکار بخواهد. برای این کار می توان از انواع ابزار با طرح ساده استفاده کرد و یا با طرح های جدیدی که استادکار می دهد ابزار جدید ساخت.

 

ساخت سر ستون ها

ساخت سر ستون ها به سبک دوریک (دوریسی) سبک کرونوتی، سبک کمپوزیت و یونانی

از حدود شصت سال پیش از میلاد تا پایان دوره رواج معماری یونانی چهار نوع ستون و سر ستون به سبک معماری یونانی متداول شد. از این چهار سبک بعضی در دوره های مختلف به کلی متروک شد و بعضی دیگر در همه جای جهان به کار گرفته شده است. این سرستون ها با نام های سبک دوریک، کرونیت، کمپوزیت و سبک یونانی شناخته شده است.

 

انواع و اقسام سرستون ها

  • سرستون بالشتکی
  • سرستون توماری
  • سرستون پیچشی سر چنگی
  • سر ستون برگی پله ای متقارن
  • سرستون چدنی سر چنگی گلدار
  • سر ستون مطیف دار چدنی سرچنگی
  • ستون کله گاوی بدون شاخ
  • سرستون کله گاوی شاخ دار
  • سرستون ابزار غلامی ریسه گلی
  • سرستون ابزار سینه کفتری چدنی برگی
  • سرستون برگی سرچنگی
  • سرستون ترک بندی شده
  • سرستون قطار بندی و دیگر سرستون ها که تعداد آنها زیاد است.

در ضمن پایه ستون ها نسبت به ارتقاع سرستون ها و با صیقلی و مهارت استادکار ساخته می شود.