BT Gallery - шаблон joomla Продвижение

فصل چهارم

 گچ بری های دوره صفوی

در دوره صفویه با استفاده از طرح های این دوره گچ بری ها به نحو بسیار چشمگیر و متمایز از دیگر دوره ها اجرا شدند. در این فصل به نحوه اجرای گچ بری های دوره صفویه می پردازیم. این گچ بری ها عبارت اند از:

1.کشته بری یا تخمه در آوری، 2. کشته بری با نقاشی، 3. نقاشی لایه صفویه، 4. گل و مرغ خطایی صفویه، 5. لایه چینی صفویه، 6. گره سازی با گچ و گچ بری بر روی آن،7. کپ بری و آینه کاری، 8. اجرای شبکه گچ بری و شیشه رنگی، 9. نازک بری صفویه، 10. ساروج بری در دوره صفویه 11. تنگ بری

در تمام کارهای گچ بری و همچنین در گچ بری های دوره صفویه، کارهای مقدماتی آماده سازی سطح کار، به ترتیب زیر انجام می گیرد:

  • استخوان بندی زیر کار
  • آماده کردن طرح مناسب هر کار. در طراحی باید اندازه ها (اندازه محل کار و طرح) با دقت محاسبه شود.
  • بوم اندازی به وسیله ماله با مخلوط ملات گچ و پودر رنگی انتخاب شده.
  • گچ اندازی با ملات خوش مایه گچ بر سطح کار، به ضخامت 5/2 میلی متر (در این کار از گچ کشته یا زنده می توان استفاده کرد).
  • پرداخت و صاف کردن سطح کار
  • گرته کردن (چرمه کردن) طرح بر سطح، بعد از خشک شدن گچ.
  • خط کردن طرح گرته شده به وسیله وردنگی، طرح گرته شده باید با دقت و حوصله خط شود و همه خطوط ظریف و چرخش و پیچش های گل و ساقه های کوچک کاملاً مشخص باشد.
  • تمیز کردن اثر گرده زغال به وسیله پنبه از سطح کار.

برای اجرای بعضی از گچ بری های دوره صفویه از گچ رنگی استفاده می شود، به همین سبب ابتدا روش تهیه گچ رنگی را توضیح می د هیم.

آماده کردن رنگ و تهیه گچ رنگی

برای آماده کردن گچ رنگی از رنگ های پودری استفاده می شود. رنگ های پودری شامل؛ لاجورد (رنگ آبی)، اخرا (رنگ قرمز مایل به قهوه ای)، گل ماشی (رنگ کرمی)، زرد کرم (رنگ لیمویی)، دوده (رنگ تقریباً مشکی)، نیل (آبی نیلی)، شنجرف یا شنگرف (رنگ قرمز براق) و امرا (رنگ قهوه ای) است.

از ترکیب این رنگ ها نیز رنگ های جدیدی به دست می آید. مثلاً ترکیب رنگ لاجوردی و گل ماشی به مقدار معین، رنگ سدری هم می دهد و یا از نیل به اضافه زرد کرم، سبز مغزپسته ای به دست می آید، از گل ماشی و دوده ای رنگ ترتبتی و از اخرایی و دوده، رنگ عنابی حاصل می شود. هر کدام از این رنگ ها را که لازم داشته باشیم با پودر گچ بسیار نرم مخلوط می کنیم و گچ رنگی را آماده می نماییم.

برای تهیه رنگ ها ابتدا باید توجه داشت که بعضی از رنگ ها مانند نیل که بلوری است، باید در آب شکفته شود و یا زرد کرم را باید در پارچه ای بریزیم و در ظرف آب آن را به آرامی مالش دهیم تا پودر رنگ از صافی پارچه بگذرد.

مقادیر رنگ های ترکیبی باید دقیقاً محاسبه شود تا رنگ دلخواه به دست آید. مثلاً برای ساختن گچ کشته مغزپسته ای باید نیم پیمانه نیل در نیم استانبولی آب و یک پیمانه پودر زرد کرم را با هم مخلوط کنیم. سپس گچ الک شده بسیار نرم اضافه کنیم. یا اینکه در سه لیتر آب، 100 گرم نیل و 200 گرم پودر زرد کرم را حل نماییم و سپس گچ اضافه کنیم.

 

اجرای کشته بری یا تخمه در آوری دوره صفویه

گچ بری کشته بری یا تخمه درآوری نوعی از گچ بری است که برای اجرای آن از طرح های ویژه تخمه درآوری استفاده می شود. گچ اندازی در کار تخمه درآوری یکی از مراحل مهم کار است و دقت و حساسیت برای اجرای صحیح کار لازم است.

در مرحله اول ملات استخوان بندی شده، بوم اندازی می کنیم. ضخامت این لایه بوم حدود 3 میلی متر است. این بوم اندازی درتمام سطح باید کاملاً صاف و یکدست باشد، اما سطح آن را صیقل نمی دهیم. پس از آن به وسیله ماله کشته کشی، اولین ملات گچ کشته را به ضخامت 1 تا 5/1 میلی متر، تخت و صاف، بر سطح بوم می اندازیم. سپس با ماله سطح آن را در جهت افقی و عمودی چندین بار پرداخت می کنیم تا جایی که آب ملات کشته شود و کشته زیر ماله سُر نخورد. پس از کمی تامل، دومین ملات گچ کشته رنگی را مانند مرحله قبل بر سطح کار می اندازیم و این عمل را با کشته سوم و چهارم نیز انجام می دهیم. ملات گچ کشته ای که در چهار مرحله بر سطح کار انداخته ایم رنگ های گوناگون دارد و بعد از هر کشته اندازی عمل پرداخت را چندین بار انجام می دهیم. تا آب ملات گچ کشته گرفته شود، ولی سطح کار نم دار باشد.

درآخرین مرحله هر 2 تا 3 ساعت یک بار کار را پرداخت می کنیم. پرداخت ها باید عمودی و افقی باشد، به طوری که هیچ گونه ترک یا چروک در سطح کار دیده نشود. پس از خشک شدن به سطح کار گل گیوه سفید می زنیم این کار را در چندین نوبت تکرار می کنیم تا حدی که بعد از خشک شدن سطح کارکاملاً سفید باشد. پس از مرحله گچ اندازی، طرح را که قبلاً سوزن زده ایم، در محل کار قرار می دهیم و با کهنه گرته بر طرح می کشیم تا گرده زغلل از سوراخ های ریز ایجاد شده در طرح عبور کند و بر سطح کار بنشیند. پس از آنکه طرح تخمه درآوری با گرده زغال بر سطح کار نقش گرفت، کاغذ طرح را از سطح کار جدا می کنیم. اکنون با قلم نوک تیز وردنگی طرح نقش بسته تبر سطح کار را کاملاً مشخص می کنیم (خط می کنیم) خط کردن طرح سبب می شود که گل گیوه سفید از خطوط طرح برداشته شود و تمام خطوط طرح رنگی دیده شود. اکنون تمام آثار گرده زغال را با پنبه از سطح کار، تمیز می کنیم.

در این مرحله برش طرح آغاز می شود. اطراف گل و برگ را با دمبر می بریم و زمینه را دوباره و با دقت، به وسیله برمخوار تمیز می کنیم. سپس ادامه کار به دست استاد هنرمند گچ بر سپرده می شود و او هر قسمت از طرح را با برش های یک میلی متری به یک لایه از رنگ سطح کار می رساند، مثلاً وسط برگ را به رنگ سبز و تخمه وسط گل را به رنگ قرمز در می آورد. دربرش هر سمت از طرح، دقت، ظرافت و مهارت دست لازم است تا هر قسمت از کار به اندازه لازم برش داده شود و تداخل رنگ ایجاد نشود. در پایان، کار بسیار زیبا و چشم نواز تخمه درآوری آماده تحویل می شود.

 

کشته بری با نقاشی

زنده یا کشته بری با نقاشی: در این گچ بری از هر دو نوع گچ زنده و کشته استفاده می شود، ولی چون گچ کشته اگر نم ببیند، ریزش می کند، گچ زنده برای این کار مناسب تر است و استفاده از آن توصیه می شود. برای انجام کشته بری با نقاشی دوره صفویه، تمام کارهای مقدماتی آماده سازی (اعم از گچ اندازی و چرمه کردن طرح مربوطه و خط کردن با وردنگی و پاک کردن سیاهی گرده زغال) سطح کار که در ابتدای همین فصل، توضیح داده شد، اجرا می شود.

پس از آن، سطح کار را با افشانه آب نم می زنیم و برش طرح را انجام می دهیم. در برش دادن باید دقت کرد که از خطوط خارج نشویم. پس از خانه برش، سطح را با بومخوار تمیز می کنیم. تمیزکاری را در تمام سطح انجام می دهیم تا هیچ اثری از گچ و رنگ و یا شوره بر سطح کار نماند. در این مرحله استاد گچ بر کار را به استاد نقاش می سپارد.

استاد نقش ابتدا رنگ های لازم را آماده می کند. در این کار معمولاً از چهار رنگ متفاوت استفاده می شود. استاد نقاش از هر رنگ، چهار طیف از بازترین تا سیرترین رنگ را می سازد و پس از آماده کردن چهار طیف از چهار رنگ انتخاب شده، کار نقاشی را شروع و همه گلبرگ ها را با بازترین طیف یک رنگ، به صورتی رنگ می کند که در اطراف سطح هر گلبرگ، یک حاشیه 2 میلی متری سفید رنگ نشده باقی بماند و بقیه سطح رنگ شود. کار رنگ کردن گلبرگ ها در سه مرحله دیگر رنگ آمیزی، با طیف های 2، 3و 4 رنگ از باز به سیر و با همان عقب نشینی 2 میلی متری در حاشیه داخلی هر گلبرگ انجام می شود. اگر در طرح گلهای دیگری مثلاً گلهای کوچک پنج پر داشته باشیم، با رنگ های گوناگون رنگ آمیزی و با رنگی متفاوت از رنگ گلبرگ ها تخمه گذاری می شوند. پس از رنگ آمیزی برگ ها با دو طیف رنگ سبز، در دو طرف رگبرگ اصلی، هر برگ را به دو رنگ در می آورد و حد فاصل دو رنگ با رنگ دیگری تخمه گذاری می شود. مرحله آخر قلم گیری کامل حاشیه گلبرگ ها و برگ هاست که با استفاده از رنگ مشکی و قلم موی صفر اجرا می شود.

 

نقاشی لایه صفویه

در کار نقاشی لایه صفویه پس از آماده کردن محل مناسب برای اجرای کار، طرح سوزن خورده را در جای خود الصاق می نماییم و مراحل گرته کردن، خط کردن با وردنگی و تمیز کردن سطح کار (با پنبه) از گرده زغال را با دقت انجام می دهیم. سپس کار به استاد نقاش سپرده می شود که او ابتدا زمینه را بر اساس اصول فنی رنگ آمیزی می کند.

سپس آن قسمت از زمینه طرح را که ترنج و سر ترنج ها بر آن نقش بسته است با رنگ دیگری رنگ آمیزی می کند، این کار با کمال دقت انجام می شود و استاد نقاش مراقب است که رنگ زمینه در گل و برگ و ساقه نقش شده بر زمینه نفوذ نکند، به این ترتیب این قسمت از زمینه را از کل سطح کار متمایز می نماید. پس از آن با طیف های گوناگون رنگ های انتخاب شده برای کار رنگ آمیزی ترنج ها و سر ترنج ها را با چند طیف هر رنگ، به ترتیب از بازترین تا سیرترین طیف رنگ، انجام می دهد.

در نوع دیگری از رنگ آمیزی، بوم کار با را رنگ تیره رنگ می زنند و بعد از سطح ساقه و گل و برگ را با قلم مویی ظریف، آغشته به روغن جلا می کنند و قبل از آنکه روغن خشک شود تمام سطوح روغن خورده را با دقت، زرورق می چسبانند و زرورق را بر سطوح روغن خورده با فشار کم انگشت در جای خود ثابت می کنند به نحوی که زرورق در گودی خطوط قلم وردنگی بنشیند و 15 تا 24 ساعت بعد، هنگامی که مطمئن شوند که زرورق کاملاً به سطح کار چسبیده است، قطعه ای اسفنج را بر تمام سطح کار می کشند. در نتیجه زرورق های اضافی از سطح کار جدا می شود. در این مرحله با قلم موی صفر خطوط همه قسمت هایی را که با زرورق پوشانده شده اند، با رنگ مشکی قلم گیری می کنند.

نوع دیگری از کار لایه صفوی، طلا کاری است که در آن، زمینه را زرورق می چسبانند و نقوش را رنگ آمیزی می کنند. این سه شیوه کار در لایه صفوی بسیار زیبا است و ارزش هنری دارد.

 

 

 

گل و مرغ خطایی صفویه

برای اجرای گچ بری با طرح گل و مرغ خطایی صفویه، مهمترین مرحله تهیه طرح مخصوص این کار است. طرح گل و مرغ، آمیزه ای از طرح هیا گیاهی و حیوانی است که در آن گردش گل ها و ساقه ها و پیچش چنگ ها و اسلیمی ها همراه با تصویری از حالت های مختلف پرندگان در میان این گل ها زیبایی بی نظیری دارد. برای تهیه چنین طرحی باید از استادی ماهر کمک گرفت، استادی که بتواند با کمک گرفتن از الگوهای دوره صفویه و هنر و خلاقیت خود، طراحی ایده آلی را به انجام برساند. ابتدا مراحل هشتگانه استخوان بندی، بوم اندازی، گچ اندازی با ملات خوش مایه، پرداخت و صاف کردن سطح کار، تهیه طرح مناسب برای کار، گرته کردن بسیار دقیق طرح آماده شده و سوزن خورده بعد از خشک شدن سطح کار، خط کردن طرح گرته شده و تمیز کردن گرده های زغال از اطراف طرح را انجام می دهیم. سپس کار برش دادن طرح را استاد گچ بر انجام می دهد و سطح بوم کار را با بومخوار تمیز می کنیم. پس از این مرحله استاد نقاش کار خود را شروع می کند و با مهارت و استادی تمام، کاری نفیس و در خور تحسین به وجود می آورد. طرح های گل و مرغ را که با نقاشی بسیار زیبا و در خور تحسین انجام می شود، در گچ بری برجسته بدون نقاشی نیز با ساخت و سازهای زیبا می توان انجام داد و کاربرد دارد.

 

لایه چینی صفویه

در کار لایه چینی صفویه بر خطوط طرح نقش شده بر بوم کار، لایه ای چسبنده می کشند. برای تهیه این لایه چسبنده، ابتدا سریشون را که به شکل ورقه های خشک نیمه شفاف است در ظرف آبی حرارت می دهیم تا به صورت مایعی کاملاً رقیق در آید (زمانی که سریشون را حرارت می دهیم، بوی بسیار بدی از آن متصاعد می شود). قبل از اینکه سریشون کاملاً آماده شود، مقداری پودر سیمکای صنعتی را الک می کنیم و در ظرف تمیزی می ریزیم. وقتی سریشون جا افتاد یعنی بر اثر حرارت، ورقه های خشک به مایع کاملاً رقیق یکدست تبدیل شد، آن را به پودر سیمکا اضافه می کنیم و آنقدر به هم می زنیم تا کاملاً مخلوط شود (غلظت این مخلوط باید از غلظت عسل کمی بیشتر باشد). به این مخلوط اندکی بونکس با چسب چوب هم اضافه می کنیم و باز آن را به هم می زنیم. وقتی مخلوط چسب کاملاً آماده شد، پودر رنگی انتخاب شده برای کار با مقدار لازم به این مخلوط اضافه می کنیم و باز مخلوط را به هم می زنیم تا مخلوطی مناسب و پایدار آماده شود. سپس آن را در یک کیسه پلاستیک می ریزیم و داخل ظرف آب گرمی می گذاریم، حرارت کمی به آن می دهیم تا چسب حالت مایع خود را حفظ کند و سفت نشود (باید توجه داشت که سریشون به سرعت سرد و سخت می شود.

برای شروع کار لایه چینی صفویه، پس از آماده کردن زیرکار، استخوان بندی، گچ اندازی و خشک شدن بوم کار. استاد نقاش به بوم کار، روغن برزک و روغن جلا می زند. آنگاه سطح روغن جلا خورده را دو دست، بتونه می کنند. بعد از خشک شدن، سطح را با سمباده کاملاً صاف و صیقلی کرده و سطح صیقلی شده را با رنگ روغنی مات، دو بار رنگ آمیزی می نماید. پس از خشک شدن رنگ، طرح کار را بر بوم الصاق می کنند، سپس گرته و به وسیله مداد خط می کنند، آنگاه استاد نقاش، کمی از لایه آماده شده را در ظرف کوچکی می ریزد و با قلم های مینیاتوری آن را بر خطوط اصلی طرح الحاق و لایه گذاری می کند. انجام این کار مانند چیدن چوب کبریت های کوچک پشت سر هم بر خطوط طرح است. چسباندن لایه الحاقی کاری دقیق و ظریف است و به مهارت خاصی نیاز دارد. بعد از خشک شدن لایه الحاقی که تقریباً دو روز زمان می برد اضافات و تیزهای سطح کار را با کشیدن سمباده کمی زبر برطرف کرده و با پنبه گرد حاصل از سمباده کشی را از سطح کار پاک می کنند.

 

پس از این مرحله، می توان لایه چینی صفویه را طلاکاری کرد، به این ترتیب که استاد نقاش ابتدا لایه الحاقی را به روغن جلا و اکلیل مخلوط آغشته می کند، پس از خشک شدن کار یک بار دیگر همان محل را روغن جلا می زند و قبل از آنکه خشک شود بر محل روغن جلا خورده زرورق می چسباند. پس از آنکه زرورق کاملاً درجای خود خشک و تثبیت شد، روی زرورق ها را اسفنج نرم می کشد، به این ترتیب زرورق های اضافی از سطح کار جدا می شود و مرحله بعدی کار که قلم گیری خطوط طرح است، آغاز می شود. در پایان کار به تمام سطح روغن جلا یا کیلر می زند.

یادآوری می کنم که می توان ترنج های طرح را با کمک گرفتن از استاد مینیاتور، مینیاتورکاری کرد و یا اینکه استاد آینه کار بر آنها آینه کاری کند. در دوره قاجار از نوعی آیینه کاری در لایه صفویه استفاده می کردند که پشت آیینه با چهره زن مینیاتوری نقاشی شده بود.

 

لایه چینی صفویه را می توان با زنده بری و نقاشی تلفیق کرد، همچنین می توان بر آن کشته بری و مینیاتور توام انجام داد و یا با انواع رسمی بندی، قطاربندی و یزدی بندی تزیین کرد. کار لایه چینی و طلا کاری و مینیاتور، بر روی چوب هم به نحو بسیار زیبا و دل انگیز امکان پذیر است و اجرای آن در دوره صفویه رایج و در مواردی از زیبایی بی نظیری برخوردار است. در بقعه شیخ جبرئیل پدر شیخ صفی الدین در کلخوران اردبیل اثری هنرمندانه از کار لایه چینی و برش های تو خالی گل و برگ به صورت سه بعدی، وجود دارد که متعلق به دوره ایلخانان و یا تیموری است.

 

گره سازی با گچ بری بر روی آن

خطوط منظمی که در نقاط معین یکدیگر را قطع می کنند و در طرح اشکالی به نام شمسه، ترنج، طره، طبل و سرمه دان و ... را ایجاد می نمایند، گره نام دارند. بعضی از انواع گره ها در کار با چوب و گچ بری مشترک است، مثل گره کند دو پنج، تند دو پنج و هشت و زهره.

 

اجرای گره در گچ بری

گره در گچ بری ها بهسه روش برجسته، نیم برجسته و تخت اجرا می شود که با در نظر گرفتن شرایط محل کار، یکی از این سه روش برای کار انتخاب می شود. در اولین مرحله باید طرح مناسب با محل کار تهیه و سپس با نظر استادکار و کارفرما روش کار انتخاب شود.

روش برجسته: استاد گچ بر، در این روش ابتدا با گچ خوش مایه به ضخامت 5/1 سانتی متر، بر سطح مورد نظر، گچ اندازی می کند. پس از آن طرح را که بر سطح کار گرته کرده و پس از برش دادن و زیر و رو کردن طرح، در داخل شمسه، ترنج و طبل ها و سرمه دان ها، اجرای اسلیمی را آغاز می کند و در پایان ساخت و ساز را به اتمام می رساند.

 

روش نیم تخت: در روش نیم تخت، پس از انجام کارهای مقدماتی (گچ اندازی حدود 2 تا 3 میلی متر، گرته کردن طرح، خط انداختن، برش و تمیز کاری های لازم در هر مرحله) کار نقاشی بر روی گلها و اسلیمی ها مانند کشته بری اجرا می شود.

روش تخت: در روش تخت پس از اجرای کارهای مقدماتی که در روش نیم تخت گفته شد کار نقاشی اجرا می شود و در پایان تثبیت کردن تمام سطح کار با مواد پریمال انجام می گیرد. این نوع کار را بیشتر در امام زاده ها و در بعضی مساجد می توان دید. در کار تخت بر سطح گره ها، انواع کارهای تزیینی از نوع لایه چینی، نقاشی لایه صفوی یا لایه قاجار، آینه بری و یا زرورق طلا با نظر استاد گچبر اجرا می شود.

 

کپ بری با آینه محدب

کپ بری با آینه محدب، برای تزیین سطح دیوارها، جرزها و هر سطح رسمی بندی شده و پاره ای از سطوح دیگر اجرا می شود. کپ بری با آینه های رنگی، زیبایی و در خشندگی ویژه ای به کار می دهد.

برای اجرای کپ بری ابتدازمینه کار را آماده می کنند، مثلاً اگر زمینه کار رسمی بندی باشد، ابتدا باید استخوان بندی و بسترسازی آن را انجام دهند. سپس طرح کپ بری را که قبلاً آماده شده است، سوزن کردن و در محل کار گرته کنند. قبل از گرته کردن بر سطحی که طرح را روی آن الصاق کرده اند، با فاصله های معین میخ های ریز بدون ته می کوبند و تا پایان کار آنها را در محل باقی می گذارند، این میخ ها محدوده طرح را روی سطح کار، مشخص می کنند. بعد از این مرحله طرح را بر روی کاغذ طرح به چندین قسمت مشخص تقسیم می کنند. سپس هر قسمت از طرح را روی قطعات یک اندازه فیلم رادیوگرافی کپی و آنها را شماره گذاری می کنند. بعد از این مرحله آن قسمت از طرح را که باید با آینه پوشانده شود، مثلاً طرح یک درخت انار را از الگوهای جدید (قطعات فیلم رادیوگرافی) برش می دهند و قطعه برش خورده را روی آینه رنگی می اندازند و آن را با الماس می برند. سپس با گچ و سریش مخلوط که قبلاً آماده شده است هر قطعه آینه برش خورده را در جای خود بر سطح کار می چسبانند. برای کپ بری مانند الگو برداری درمعرق کاری است. با این تفاوت که قطعات الگوی معرق دقیقاً به اندازه طرح درآورده می شود ولی در کپ بری هر قطعه آینه برش خورده باید حدود 2 میلی متر از همان قطعه در طرح اصلی بزرگتر باشد. این دو میلی اضافی در حاشیه هر قسمت با گچ پوشانده می شود (رنگ قطعات آینه را استاد طراح روی طرح مشخص می کند).

بعد از نصب قطعات آینه در جای خود، بر تمام سطح کار گچ خوش مایه می اندازند. در این کار باید مراقب بود که میخ ها از سطح کار کنده نشوند. در این گچ اندازی باید قطر گچ، بر روی برجسته ترین قطعه طرح حدود 3 تا 5 میلی متر باشد. پس از خشک شدن گچ، طرح را دوباره در جای قبلی با دقت نصب می کنند. میخ هایی که قبلاً بر سطح کار کوبیده شده است محل دقیق طرح را مشخص می کند و با استفاده از آنها طرح بر نقاط قبلی منطبق می شود. پس از اطمینان از این کار یک بار دیگر طرح را گرته کرده و بعد کاغذ طرح را از سطح کار بر می دارند. سپس به وسیله دمبر، برش گچ را شروع و در قسمت هایی از طرح که آینه کار شده گچ را به وسیله برمخوار از سطح آینه بر می دارند و با پنبه نم دار آینه ها را تمیز می کنند. در آخرین مرحله استاد نقاش با قلم مشکی و یا رنگی اطراف برش ها را قلم گیری می کند. کپ بری را می توان با کشته بری و یا لایه چینی تلفیق کرد.

یک نمونه از کپ بری در چهلستون اصفهان وجود دارد و یک نمونه دیگر از کار بسیار با ارزش کپ بری، کار استادان ایرانی و متعلق به 450 سال قبل در کاخی در شهر جی پور هندوستان است.

 

اجرای شبکه گچ بری و شیشه رنگی

شبکه گچ بری و شیشه رنگی هنری است، بسیار ظریف و زیبا که با ایجاد طیف های گوناگون نور به ویژه درشب، چشم بیننده را به بازی نور خیره می کند. در روشنایی روز چون نور از پشت به آن می تابد، از داخل زیباست و در شب که داخل اتاق روشن است، بیرون از اتاق و در تاریکی زیبایی آن به چشم می آید. اجرای شبکه: مرحله اول کار برای اجرای شبکه آماده کردن طرح است. طرح شبکه شبیه به معرق است با این تفاوت که طرح شبکه گچ بری به یکدیگر پیوسته نیست ولی زمینه طرح پیوسته است و بعضی نقاط منفصل در شبکه را هم شیشه رنگی به گچ بری متصل می کند.

پس از آن مراحل سوزن زدن طرح و استخوان بندی محل کار انجام می شود. سپس شیشه ای 3 میلی متری به اندازه و فرم محل کار آماده می کنیم و حدود 4 سانتی متر در عمق، عقب تر از محل کار آن را نصب و از پشت با چند گلوله گچ خوش مایه، چند نقطه محل تماس شیشه را با قاب (محل کار) محکم می کنیم. شیشه باید اندکی نفس خور داشته باشد و کاملاً اندازه قاب نباشد. بعد از اینکه شیشه را از بیرون اتاق محکم کردیم، از داخل با پنبه آغشته به روغن برزک تمام سطح آن را روغن می زنیم. سپس یک لایه گچ خوش مایه شن شور شده به ضخامت 5 تا 8 میلی متر روی شیشه می اندازیم و به وسیله ماله آن را تخت می کنیم.

این سطح گچ اندازی شده را می توان به ابزاری ظریف و زاویه دار به حاشیه طره و ترنج تقسیم کرد. این ابزار زنی در نگه داشتن گچ بر سطح موثر است و زیبایی کار را دو چندان می کند.

پس از گچ اندازی تا خشک شدن کامل گچ صبر می کنیم، سپس استاد گچ بر برای قسمت های مختلف حاشیه، طرح و ترنج طرح انتخاب می کند و پس از سوزن کردن آن، قبل از گرته کردن، یک قسمت از محل کار را به اندازه زمانی که در یک روز می تواند کار انجام دهد، به وسیله افشانه مرطوب می کند (نم می زند) و بعد طرح را در آن قسمت گرته می کنند، اکنون استاد گچ بر به وسیله دمبری نوک تیز برش را تا سطح شیشه انجام می دهد.

پس از برش تمام قسمت ها و برداشتن و تمیز کردن گچ های اضافی، یک از شاگردان گچ بر، از پشت شیشه گچ های نگه دارنده را بر می دارد و از محل درز شیشه و قاب محل کار نیز گچ های اضافی را با بومخوار تمیز می کند، آنگاه استاد گچ بر از داخل چند تقه در چند ناحیه، به شیشه می زند. چون شیشه روغن خورده است، به راحتی از سطح کار جدا می شود و شاگر گچ بر آن را می گیرد. اینک شبکه گچ بری بسیار زیبا و سالم دیده می شود. آخرین مرحله کار این است که شیشه های رنگی را به هر رنگی که استاد طراح در طرح مشخص کرده است، برش داده و در جای خود، درمحل های خالی شبکه قرار دهند و از بیرون با چسب مخصوص آنها را بچسبنانند. بعضی از قسمت های شبکه هم مطابق طرح باز می ماند و شیشه نمی خورد. برای چسباندن شیشه های رنگی قبلاً از گچ و سریش استفاده می کردند، ولی اکنون از چسب سیلیکون استفاده می شود.

 

نازک بری صفویه

نازک بری صفویه، شکلی از گچ بری است که بر تمام سطوح قابل اجرا است. اولین مرحله برای انجام این کار مانند بسیاری از کارهای دیگر گچ بری، استخوان بندی کار و پس از آن تهیه طرحی مناسب کار است. نازک بری صفویه بر رسمی بندی، یزدی بندی، قطاربندی، حاشیه ها، جرزها و گلویی ها، قابل اجرا است و استخوان بندی و تهیه طرح باید در تمام این کارها، مناسب با نوع کار باشد.

پس از استخوان بندی و تهیه طرح، گچ اندازی بوم رنگی که از مراحل عمده کار است با مخلوط گچ عسلی به اضافه یک رنگ تند (سیر) مثل قهوه ای، قرمز و یا سبز به ضخامت 3 میلی متر اجرا می شود. پس از خشک شدن گچ مقداری گل گیوه در آب حل می کنیم و آنقدر آب اضافه می کنیم که مخلوط رقیق شود، سپس کمی سریش به این مایع اضافه می کنیم و آن را از پارچه نازک صافی می گذرانیم و بعد از سطح بوم را به وسیله قلم مو به این مایع می پوشانیم.

این عمل را چند بار تکرار می کنیم تا سطح بوم کاملاً با محلول سفید گل گیوه به ضخامت 1 میلی متر پوشانده شود. پس از خشک شدن گل گیوه، طرح سوزن شده را بر سطح کار گرته و بعد با دقت زیاد، به وسیله وردنگی طرح را خط می کنیم. خط وردنگی گل گیوه را برش می دهد و به بوم رنگی می رسد. بعد از اتمام خط کردن طرح، سیاهی گرد زغال را با پنبه از سطح تمیز می کنیم و سپس گل گیوه را به وسیله بومخوار از سطح بوم کار بر می داریم و از داخل گلبرگ ها و تخمه گلها هم گل گیوه را پاک می کنیم، در نتیجه حاشیه تمام نقوش طرح سفید و داخل آنها رنگی است. در پایان کار بر بوم سفید تابلویی با گلهای رنگی دیده می شود. کار طراحی برای نازک بری صفویه باید با دقت انجام شود و طراح تمام اجزای طرح را کاملاً مشخص کند تا استاد گچ بر بتواند به راحتی کار خود را انجام دهد.

 

 

ساروج بری در دوره صفویه

ساروج ماده ای است که از آن برای پوشش سطح داخلی خزینه حمام ها، آب بندی حوض و آب انبارها و حتی پوشش پایه پل های آبی استفاده شده است. در دوره های قبل از صفویه هم از ساروج برای پوشش و نفوذناپذیر کردن استفاده می کردند و احتمالاً قدمت این کار به دوره ساسانی می رسد، اما ساروج یا آهک بری (ایجاد نقوش گچ بری بر سطح اندود شده با ساروج سفید و تزیین آن سطح) متعلق به دوره صفوی است. در این دوره استادان گچ بر در محل هایی مثل داخل حمام ها و گرمخانه ها، سربینه حمام و ... ساروج بری انجام داده اند.

ساروج را در سه نوع ساروج قرمز، سیاه و سفید و در سه مرحله به کار می برند.

تهیه ساروج قرمز: آهک شکفته کاملاً نرم و مرطوب را ابتدا الک می کنند و آن را در یک بشکه آب می ریزند و مخلوط را حدود 4 تا 6 ساعت هم می زنند. در نتیجه عمل به هم زدن، آهک داخل بشکه به سه قسمت مجزا تقسیم می شود. قسمت بالایی (رویی) آب آهک است. قسمت میانی مایعی لزج، لجنی و سفید رنگ (لجن آهک) و قسمت پایینی شن آهک است.

همزمان با آماده کردن آهک، کارگران دیگر، خاک رس را الک و لویی را هم آماده می کنند (لویی را اصطلاحاً، کلک می کنند، مانند پشم بز که با شانه از هم باز می کنند).

سپس یک فرغون خاک رس و حدود نیم فرغون خاکستر و نیم فرغون لجن آهک (باید مراقب بود که فقط لجن آهک برداشته شود) را با هم مخلوط می کنند و همزمان یک کیلوگرم لویی هم اضافه کرده و با استفاده از آب آهکی که قبلاً از قسمت روی بشکه (بشکه مخلوط آب و آهک) برداشته شده است. به مخلوط آب می پاشند. سپس دو کارگر با چوبدستی های بزرگ، این مخلوط را می کوبند و اگر لازم بود باز هم بر آن آب می پاشند، این کوبش باید حدود 8 تا 12 ساعت ادامه یابد تا مخلوط یکدست و خمیری شکلی (خمیری ورز داده شده) تهیه شود. از این خمیر بوی خیار به مشام می رسد (برای عمل آوردن این مخلوط با هاون خمیر ساز برقی نانوایی حدود شش ساعت وقت لازم است).

این خمیر ساروج قرمز نام دارد و برای کارهای معماری آستر مناسبی است. برای استفاده از ساروج قرمز به عنوان آستر پس از استخوان بندی کار، محل کار را گردزدایی کرده، سپس با نم آب کاملاً تمیز می کنند و بعد به سطح محل کار شیر می پاشند (پاشیدن شیر برای چرب کردن محل کار است، بنابراین لازم نیست که از شیر تازه استفاده شود). آنگاه با ساروج قرمز محل را آسترکشی می کنند. این کار در چند مرحله و هر بار پس از سخت شدن آستر قبلی مجدداً باید انجام شود. پس از هر بار آسترکشی، به سطح کار به ویژه در فصل تابستان آب می پاشند. پاشیدن شیر به سطح آسترکشی شده روزی یک بار، کیفیت کار را بالا می برد. تا سخت شدن کامل آستر و آستر کشی مجدد، هر چند که زمان لازم باشد، باید صبر کنیم. معمولاً این زمان حدود 24 تا 40 ساعت.

مثلاً برای آستر کشی ضخیم (5 تا 7 سانتی متر) با ساروج قرمز در کاری با ابعاد 5 در 5 متر، زمانی حدود 1 ماه صرف می شود. پس از این مدت کار برای آسترکشی با آستر مشکی ( ساروج سیاه) و سپس لایه سفید روی کار آماده است. سختی لایه میخ در آن کوبیده نمی شود و بر اثر گذشت زمان این سختی بیشتر و بیشتر می شود. ساروج قرمز در معماری سنتی ایران به عنوان ملات برای آجر چینی استفاده شده است. همچنین همان طور که قبلاً اشاره شده، برای نفوذ ناپذیر کردن پایه پل های آبی نیز از همین ساروج قرمز استفاده می شده است. پل هایی در ایران وجود دارد که پایه های آن با ساروج قرمز نفوذ ناپذیر شده و حتی 700 سال قدمت دارند. در کارهایی مثل رسمی بندی و شمشه گیری و ... نیز از ساروج قرمز استفاده می شود که البته ضخامت ساروج برای آستر در رسمی بندی نباید از 2 سانتی متر و در بقیه کارها از 1 سانتی متر بیشتر باشد. همانطور که قبلاً گفته شد بعد از سخت کردن ساروج آستر کشی در چند مرحله تکرار می شود. معمولاً برای آسترکشی ابتدا از آستر قرمز (ساروج قرمز) سپس آستر مشکی (ساروج سیاه) و در آخرین مرحله از آستر سفید (ساروج سفید) و یا گچ استفاده می شود. برای تهیه آستر مشکی یا ساروج سیاه، یک پیمانه خاک زغال (پیمانه در این جا استانبولی است)، دو پیمانه خاکستر، 5/1 پیمانه لجن آهک و به اندازه لازم لویی آماده شده را با هم مخلوط می کنند و همراه با افشاندن آب (آب آهک قسمت روی بشکه که دستور تهیه آن گفته شده) همانطور که در تهیه ساروج قرمز گفته شد، دو کارگر با چوب دستی به این مخلوط می کوبند. طول زمان کوبیدن ساروج سیاه بیشتر است) تا خمیری سیاه و چسبنده (آسترمشکی) به دست آید.

این آستر را به وسیله ماله، به ضخامت 3 تا 5 میلی متر به محل کار روی آستر قرمز می کشند و با پاشیدن مقداری کمی آب بر سطح کار و ماله کشیدن سطح را صاف (پرداخت) می کنند. سپس تا سخت شدن کامل آستر، حدود 3 تا 5 روز کاری بر آن انجام نمی دهند، جز آنکه به طور مرتب سطح را با افشانه آب مرطوب نگه می دارند اگر بخواهند آستر مشکی را برای تزیین گچ بری آماده کنند، آن را پرداخت و صیقلی نمی کنند و تا چند روزی سطح کار را با افشانه آب مرطوب نگه می دارند. در خزینه حمام ها و حوض ها برای پرداخت ساروج سیاه به جای آب از شیر گاو استفاده می کردند. پاشیدن شیر و پرداخت کردن سطح را مکرر به اندازه نیمی از روز ادامه می دادند. پس از سخت شدن آستر، با قلم مویی ظرف تمام سطح را به سفیده تخم مرغ آغشته می کردند (لایه سفید تخم مرغ مانند یک رزین بسیار عالی عمل می کرد) سپس در حالی که محیط را مرطوب نگه می داشتند از تابیدن آفتاب به کار جلوگیری می کردند.

تهیه ساروج سفید: برای تهیه ساروج سفید لجن آهک را (در برداشتن لجن آهک از بشکه باید دقت شود که شن ته نشین شده در بشکه با لجن مخلوط نشود). با لویی باز شده داخل یک گونی کنفی، به مقداری که گونی پر شود می ریزند و سر گونی را محکم می کنند تا این آب مخلوط کاملاً خارج شود. لویی پس از حدود 12 ساعت در این مخلوط کاملاً نرم می شود.

سپس محتوای گونی را بر سطح صافی تخلیه می کنند (سطح صاف را با تکه ای پلاستیک می پوشانند) و بعد دو کارگر با بسته ای (هفت تا هشت عدد ترکه چوب نرم) از دو طرف آن را حدود 4 ساعت می کوبند تا آب مخلوط کاملاً خارج و لویی جذب آهک شود.

پس از آماده شدن آستر سفید، آن را با ماله مخصوص بر آستر مشکی می کشند. ضخامت این لایه سفید حدود 5/2 میلی متر است که آن را 4 تا 5 ساعت مرتب پرداخت می کند. تا خودش را بگیرد و کمی سفت شود. در این مرحله، کار را برای نقش اندازی آماده است. اینک طرحی را که قبلاً آماده و سوزن خورده شده است، بر روی کار گرته می کنند و با دمبر برش می دهند، سپس به وسیله بومخوار زمینه را تمیز می کنند (چون سطح کار نرم است دقت و مراقبت در کار لازم است). پس از این مرحله، روزی سه بار به وسلیه افشانه ، شیر گاو را بر سطح کار می پاشند. پس از هر بار شیر افشانی، سطح کار عرق می کند و قطره های آب از آن می چکند که نشانه سخت شدن ساروج و کیفیت خوب کار است، به غیر از شیر، آب افشانی به مدت 15 تا 20 روز، روز سه بار، بر سطح کار مفید است و کیفیت کار را بالا می برد.

در اینجا یادآوری می کنم که در نقاطی مثل دیوار حیاط و یا سربینه حمام و ... (به جز در حوض ها، استخرها و آب نماها) می توان از گچ به عنوان ساروج استفاده کرد. برای تثبیت گچ، پریمال 25 درصد و یا پارالوئید 20 درصد را بر روی گچ اندود می کنند. این کار در سه مرحله (سه دست این مواد را به گچ می کشند) انجام می شود. این مواد محافظ را برای تمام سطوح حتی آجر و یا چوب هم می توان استفاده کرد در گذشته برای تثبیت گچ از لعاب کتیرا یا سریش استفاده می کردند.

 

تنگ بری

یکی از زیباترین کارهای دوره صفوی تنگ بری است. تنگ بری و لایه چینی بدون زرورق طلا بر سطح قطار بندی و یزدی بندی عالی قاپو (اصفهان) به بهترین شیوه، کار شده است. تنگ بری دو خصوصیت ممتاز دارد یکی سبک کردن قطار بندی یا یزدی بندی است که از خالی کردن داخل تنور ها و یا ترنج ها و یا شمشه حاصل می شود و بار سقف را کم می کند که برای استحکام سقف لازم است، چون وزن قطار بندی بر سقف است و هر چه این وزن کمتر باشد بهتر است. دیگر اینکه پژواک ایجاد می کنند و صدا درون آن می پیچد و صوت درون آن بازتاب دارد. تنگ بری به اشکال مختلفی اجرا می شود.

 

اجرای تنگ بری

از محل مورد نظر که مانند قطار بندی یا رسمی بندی یا یزدی بندی قبلاً آماده شده- الگو بر می دارند و 1/2 آن را تا اندازه محل مربوطه تنگ یا قندان یا چای دان یا طرح های دیگر ترسیم و آماده می کنند. در ضمن در همان زمان درون محل اجرای تنگ را کاملاً خالی می کنند، و سپس رنگ می زنند (رنگ دلخواه) حال در جلوی کار یک مقوا حدود یک سانتی متر عقب تر در محل مربوطه نسب می کنند، پس از اطمینان از سفت بودن مقوا گچ خوش مایه را پس از سفت شدن بر سطح کار که مقوا قرار گرفته، می کشند و بعد از انجام کار گچ و صاف نمودن محل کار طرح مورد نظر را به ضخامت یک سانتی متر در محل خودش گرته کرده و در پایان با دمبر برش می دهند و چون برش معادل طرح است با دست می توان مقوا را از پشت کار برداشت و به کار انداخت بعد از انجام کارهای تنگ بری می توان بر سطح آن لایه چینی یا لایه قاجار انجام داد .