BT Gallery - шаблон joomla Продвижение

فصل دوم

تاریخچه کاربرد گچ

شناخت گچ و کاربرد ملات گچ به عنوان یکی از مصالح مرغوب درمعماری ایران به زمان های بسیار دور می رسد. قدیمی ترین بنایی که در آن از گچ استفاده شده، متعلق به تمدن عیلامی است که در کاوش های علمی هفت تپه خوزستان کشف شده است. پس از آن دوره مادها، هخامنشیان و اشکانیان هم از ملات گچ برای پوشش قوس ها و طاق ها، دیوارها و جزرها استفاده می کردند. در دوره ساسانیان، ابتدا گچ در اسکلت سازی بناها به کار می رفت. ساده ترین و زیباترین نمونه به جا مانده از آن، چهارطاقی نیسار یا نیزار درنزدیکی کاشان است که در ساخت آن از سنگ و گچ و نی استفاده شده است. اما در همین دوره، گچ در نماسازی نیز به کار رفت و با طرح های مختلف حیوانی، گیاهی، انسانی و فرم های هندسی، نمای بناها را با گچ تزیین کردند و عناصر نقش مایه ها( موتیف ها) بر گچ بری ها، مناظر زیبایی به وجود آوردند. به نظر می رسد که گچ بری ساسانی نسبت به سایر هنرها الگوهای کامل تر و پیشرفته تری داشته است. طرح ها و نقش مایه های گچ بری این دوره، در بعضی از صحنه های رزمی و بزمی به ویژه در آثار گچ بری موجود در طاق بستان، تاریخ مصور دوره ساسانی است.

گچ بری های دوره ساسانی نشان دهنده این واقعیت است که هنرمندان گچ بر این دوره تمایل داشته اند با استفاده از ملات گچ، شاهکارهایی مشابه حجاری های عظیم هخامنشی بیافرینند. برای همین انواع روش ها و طرح های جدید را در گچ بری ابداع کردند، این تنوع طلبی و تکاپو برای هر چه زیباتر نشان دادن نقش مایه های گچ بری را در آثار به جا مانده 8 نوع نقش مایه در کاخ تیسفون و چهل نوع درکیش می توان دید. در دوره ساسانیان بجز معماری در مجسمه سازی های برجسته و نیمه برجسته با طرح صورت انسان همراه با گل و بوته و یا طرح های هندسی، از هنر گچ بری، با ظرافت بسیار، استفاده شد. نتایج بررسی پژوهشگران نشان می دهد، انواع نقش مایه ها و عناصر تزیینی گچ بری ها در دوره ساسانی را می توان به چهار دسته مشخص تقسیم کرد.

1. نقش های هندسی که شامل طرح های استیلیزه و غیر طبیعی هم می شوند.

2. نقش های گیاهی که بیشتر شامل نقش پالمت (نوعی گیاه تقدیس شده، طره)، گلهای روزت و لوتوس و نیز آکانتوس که نقش برگی شبیه به برگ تاک بود.

3. نقش های حیوانی و انسانی که فرم های اساطیری نیز در آنها دیده می شود.

4. تلفیق هر سه نقش

در مجموع بررسی های انجام شده، نشان می دهد که طرح ها در آثار به جا مانده تا قبل از دوره ساسانی، بیشتر جنبه استیلیزه و غیر طبیعی داشته اند، اما در این دوره هنرمندان با رنگ مایه های شرقی، فرم ها را توسعه دادند و طرح های واقع گرایانه گیاهی، حیوانی و انسانی نیز زینت بخش هنر گچ بری شد.

نقش های هندسی: از ترکیب خط های شکسته به فرم های گوناگون در کادر گچ بری دیده می شوند. این نقش ها معمولاً در حاشیه ها به کار می رفت. نقش صلیب شکسته (چلیپا) هم با ترکیباتی از گل لوتوس و یا پالمت همراه با ترکیب های هندسی به صورت منفرد به کار رفته است که نمونه آن در آثار باقی مانده از کاخ چال تر خان ری، در موزه ایران باستان نگهداری می شود. نقش های منحنی و دایره کامل نیز از نقش های اصلی گچ بری ها در دوره ساسانی است که در پاره ای موارد این نقش ها در دوره اشکانی نیز به کار گرفته شده اند.

نقش های گیاهی: عمده ترین نقش های گیاهی در گچ بری ها، نقش های پالمت، تاک و پیچک، گل نیلوفر، نقش انگور و انار، گل لوتوس و روزت، نقش بلوط و برگ انجیر و نقش های برگ استیلزه پاره ای از همین گیاهان است. نمونه این نقش ها در آثار گچ بری ساسانی در چال ترخان دیده می شود و نیز نقش درخت بلوط که از قدیمترین درختان سرزمین ماست، در آثار گچ بری کاخ کیش دیده شده است. یک نمونه بسیار زیبا از تلفیق طرح های گیاهی و هندسی، از کاخ تیسفن به دست آمده که درموزه متروپولیتن نیویورک نگهداری می شود.

نقش های حیوانی و انسانی: نقش انسانی در کارهای گچ بری دوره ساسانی کمتر دیده می شود و آنچه هست تقلیدی است از حجاری دوره های قبل مانند نیم تنه اردشیر دوم در قصر ساسانی کیش. یکی از نقش های انسانی که در گچ بری این دوره توجه را جلب می کند، نقش زن است. یک قطعه استوک در موزه فیلادلفیا، نقش زنی است ا کلاه که نماد ملکه است. در برخی استوک های دیگر، بر بالای سر زن هاله ای وجود دارد که ظاهراً نماد تقدس آناهیتا است.

آثار به جا مانده با نقش های حیوانی در موزه ملی ایران وجود دارد که در آنها نقش گوزن و پرندگان، مانند عقابی که پنجه هایش را بر روی شاخه انگور قرار داده و یا مرغ خیالی، سیمرغ، طاووس و کرکس و کب دیده می شود.

 

تلفیق هر سه نقش

معروف ترین طرح تلفیقی به جا مانده ز دوره ساسانی، نقش دو گوزن یکی با شاخ های بلند و دیگری بدون شاخ است که در کنار یک درخت مو، درحال خوردن انگور هستند. در این طرح نقش حلزونی پیچشی مانند اسلیمی پیچشی و برگ تاک و خوشه انگور، به استوک گچ بری شده که در قاب مربع شکل قرار دارد، زیبایی خاصی می دهد. در موزه ملی ایران نظیر این اثر با طرح های انسانی حیوانی، گیاهی و هندسی دیده می شود. در این آثار هارمونی و هماهنگی بین نقش ها باعث پدید آمدن آثاری نفیس و زیبا شده است.

 

گچ بری دوره اسلامی

با ورود اسلام به ایران، هنرهای ایرانی با حفظ پیشینه تاریخی خود، جنبه الهی یافتند. در این دوره از ملات گچ برای اجرای قوس ها استفاده کردند. برای ساختن قالب های اصلی نی را درون گچ قرار می دادند که استحکام قالب را تضمین می کرد. از فرم های پیشین درکار تزیین بنا نیز استفاده کردند. معروف ترین اثر معماری دوره اولیه اسلامی که قطعات بی نظیر گچ بری دارد، مسجد جامع نائین است که در تزیینات آن از روش های ساسانی استفاده شده است. طرح های اجرا شده در محراب این مسجد نمونه کاملی از نقش مایه های گچ بری دوره ساسانی است. به دلیل منع صورت سازی در دین، گچ بری ها در این دوره به نقش های هندسی و گیاهی و یا تلفیق آنها با یکدیگر محدود شد، ولی پس از چندی خط نیز در هنر گچ بری جای خود را یافت و انواع خط های مختلف بر کتیبه ها از جمله گچ بری خط های زیبای کوفی چشم نوازی کرد.

یکی از نمونه های درخشان گچ بری از قرن سوم هجری در مسجد فریومد سبزوار است که تلفیقی از نقش گره و خط به نام مینوتکاری است.

 

گچ بری در دوره سلجوقی و ایلخانی

از اوایل عصر اسلامی گچ بری ها، عموماً رنگی و مذهب بود، اما از اوایل دوره سلجوقی گچ بری آرام، آرام جای خود را به آجر کاری داد و آجر کاری شاخص معماری ایرانی در این دوره شد. از تلفیق کاشیکاری و آجرکاری، معقلی که نوعی گره است و یا معرق کاشی و آجر با طرح گل و برگ و اسلیمی، آثار زیبا و زنده ای به وجود آمد به این حال ارزانی و راحتی کار با گچ سبب شد که گچ بری اعتبار خود را از دست ندهد و گچ به صورت های گوناگون دوباره به کار گرفته شود. درمرحله اول از نقش مهر اسلامی جلاله، بر گچ به جای کاشی، در فاصله آجرها استفاده می کردند. در این کار فاصله بین آجرها را طوری تنظیم می کردند که کلمات مهر شده بر گچ به صورت ضرب دری یا خانه های شطرنجی دیده می شد.

در شبستان شرقی مسجد جامع اصفهان، اجرای بسیار زیبای این نوع کار دیده می شود. پس از آن سطح آجر با با گچ بری برجسته اسلیمی به ضخامت پنج تا هفت سانتی متر پوشاندند و اسلیمی ها را با گره چلیپایی به شکل لانه زنبوری تزیین کردند. نمونه این کار را در مسجد جامعه اردستان اصفهان می توان دید که استادان گچ بر دوره سلجوقی با استادی و وسواس بسیار زیاد، در ساخت و ساز و پرداخت اسلیمی ها در زیر قوس ها و بر کتیبه ها و سپس نقش کردن خط کوفی مزهر بر کتیبه ها، کاری بدیع و ارزنده به وجود آورده اند.

 

 

کسب مهارت استادان گچ بر در کار با گچ، اجرا سریع کار، ارزان بودن مصالح و اجرت کار سبب شد که معماران برای تزیین در تمام سطوح بناها به خصوص مساجد و مقبره امامزادگان و آرامگاههای دیگر، با استادان گچ بر همکاری کنند و همین امر باعث رونق کار گچ بری و به وجود آمدن بناهایی مانند گنبد بقعه علویان همدان شد که در واقع موزه ای از کارهای گچ بری دوره سلجوقی است. هر تسفلد درباره این بنا می گوید: «در اینجا تزیینات از طریق آمیزش همه عوامل به بالاترین حد خود رسیده است. کلمات قادر به توصیف آن نیست، باید این بنا را دید».

یکی دیگر از ابداعات و ابتکارات هنرمندان گچ بر در اواخر دوره سلجوقی اجرای قطار بندی و یا رسمی بندی با گچ بری های برجسته و طرح های بسیار زیبا و موزون بر سطح آن است که نمونه آن در گنبد سبز قم دیده می شود.

در دوره ایلخانی پس از طوفان حمله مغول و به وجود آمدن آسایش نسبی و ترسیم زخم های عمیق پیکر ایران، هنر گچ بری به نحو چشمگیری به کمال رسید. محراب ها و کتیبه ها با گچ بری هایی در کمال زیبایی ساخته شد. محراب الجایتو در مسجد جامع اصفهان درمقایسه با نمونه های برجسته دوره سلجوقی، دارای ساختار سنجیده تر معماری با نسبت های دقیق و ارائه نوعی بی نظیر از این هنر ارزشمند است و به جرات می توان آن را شاخص ترین نوع گچ بری درمعماری جهان اسلام بر شمرد.

شاهکار دیگری ازاین دوره، محراب بقعه پیربکران در جنوب اصفهان و محراب بقعه بایزید بسطامی با نقش توری مانند ستاره های محصور شده در حاشیه های هندسی متقاطع است.

کتیبه سازی، در دوره سلجوقی در ایران و جهان اسلام رشد یافت. نمونه های بسیار زیبا و با شکوه آن در قاهره، بغداد و بیت المقدس وجود دارد که در اغلب آنها نقش های هندسی به کار رفته است. اما استفاده از طرح های گیاهی و بهره گیری از امکانات غنایی گچ بری حکاکی و زیبایی خیال انگیز گل و گیاه در کتیبه سازی مرهون ذوق، خلاقیت و مهارت ایرانی است. کتیبه سازی های دوره سلجوقی در بسیاری از بناهای آن دوره ایران از جمله کشور کنونی آذربایجان که قلمرو سلجوقیان بوده است، دیده می شود.

کتیبه های دوره ایلخانی مزین به آیات قرآنی با انواع خطوط کوفی، رقعی، دیوانی و سلطانی و ... همراه با طراحی اسلیمی پیچشی و حلقوی و انواع گره، همراه با گل و برگ های پهن گود یا برجسته، زیباترین نوع کتیبه های گچ بری شده ایرانی است.

در کتیبه سازی ایرانی زمینه کار (بوم کار) را به معمولاً با گل گیوه و لاجورد (رنگ آبی) و یا گل گیوه و اخرا (رنگ قرمز) رنگ می کردند. گاهی ضخامت گچ در گچ بری اسلیمی های کتیبه به ده تا 15 سانتی متر می رسید، مانند گچ بری بقعه پیربکران و یا محراب الجایتو مسجد جامع در اصفهان.

دردوره تیموریان کار هنرمندان گچ بر مکمل خوشنویسی شد و حاشیه های کتیبه نویسی با گل بوته های زیبا، حرکت خطوط کوفی و نسخ را دنبال کرد و با آنها هماهنگ شد. در این دوره رسمی بندی و کاربندی هایی از قالب های گچی مقرنس و قطار بندی های گچی ارزشمند به وجود آمد. از این دوره آثاری از جمله: مقرنس بندی های گچی سر در مسجد میدان کاشان، قطار بندی های گچی مدرسه خرگرد در خاف، خط های گچ بری شده ی بقعه شیخ احمد جامی در تربت جام و بقعه ی سید رکن الدین در یزید به جای مانده است.

 

گچ بری در دوره صفویه

طراحی که مستلزم تلاش، استعداد، خلاقیت و نظم است. در دوره صفویه به کمال رسید و دارای سبک شد. طراحی های این دوره ویژگی های شناخته شده و منحصر به فرد دارد. این طراحی های در هنرهای دیگر دوره صفویه از جمله کاشیکاری، معرق سازی و قالی باقی استفاده شده است. مجموعه ی این طرح ها دایره المعارفی است که استادان و هنرمندان تا کنون در حد توان و معرفت خود به آن مراجعه و استفاده کرده اند و از این خرمن خوشه ها چیدند.

 

گچ بری های این دوره با طرح هایی الهام گرفته از طبیعت به صورت نقش های خیال انگیز و انبوهی از شکوفه و گل و گیاه جادویی پر پیچ و تاب و آهنگین و اجرای بی بدیع به هر بیننده ای خبر از یک حقیقت ازلی، ابدی می دهد. مجموعه اسلیمی دوره صفویه؛ پنجه فیلی، پیچشی، ماری، برگی مویی، دهنه ی اژدری و دوبند در نهایت زیبایی اجرا شد. مقرنس بندی های گچی مانند مقرنس طاس و نیم طاس همراه با نقوش گل و گیاه با انواع تیغه های گچی دالبری، در تالارهای شاه نشین و موسیقی کاخ عالی قاپو در اصفهان از دوره صفویه به جا مانده است. همچنین مقرنس قطار، کاربندی ها و یزدی بندی های گچی کاخ هشت بهشت و سر در بازار قیصریه اصفهان و خط ثلث بی نظیر در صفه درویش مسجد جامع و بسیاری بناهای دیگر در اصفهان آن دوره اجرا شد.

 

 

 

مینیاتور در دوره صفویه

طرح های مینیاتوری در تزئینات گچ بری: بیشتر طرح های مینیاتور که در تزئینات گچ بری دوره صفویه اجرا شد، کار استاد علیرضا عباسی است. طرح هایی از نوع چهره زن، مجالس بزم و بسیاری حکایت های تلخ و شیرین زمانه، با استفاده از طرح های هنرمندانه مینیاتور و با هنر گچ بری بر دیوار ها نقش بست. استفاده از طرح های مینیاتور روی کشته بری در نقاشی های دیواری نیز رونق گرفت. آثاری از کارهای گچ بری با طرح مینیاتور در کاخ عالی قاپو و چهلستون اصفهان از دوره صفویه به جای مانده است.

 

 گچ بری در دوره قاجار

میراث گرانمایه طراحی ها و اجرای گچ بری دوره صفویه برای هنرمندان دوره قاجار مغتنم بود، آنها گاه مستقیم و گاه با افزودن الحاقاتی به آن گنجینه و یا تغییراتی در طرح، اثر جدیدی به وجود می آوردند. اما ارتباط های فرهنگی قرن نوزدهم میلادی بین ایران و اروپا و سفرهای مکرر پادشاهان و بزرگان قاجار که آنها را مفتون سلیقه ی غربی و واقع گرایی تصویری می کرد، سبب شد که در گچ بری این دوره سبک جدیدی از تلفیقی از سبک فرنگی با سبک ایرانی بود، به نام سبک قاجار به وجود آید. گچ بری های کاخ های گلستان و عشرت آباد، در سر ستون سازی ها، گلیوی سازی ها و سقف سازی ها، نمونه تقلید از گچ بری اروپایی در ایران است. البته در این دوره در هنر گچ بری خلاقیت ها و نوآوری هایی نیز وجود دارد، از میان این گونه آثار فراوان می توان به خانه بروجردی ها و طباطبایی در کاشان، باغ فردوس تهران، کاخ ارم و نارنگستان قوام در شیراز، اشاره کرد.

 

 

در دوره قاجار گچ بری قطار بندی، رسمی بندی و یزدی بندی ها به زیبایی اجرا شد و برای خط کشی و طیبا کردن و تذهیب گچ بری آنها از رنگ لاجوردی به نام شیر و شکر استفاده کردند.

قطار بندی ، یزدی بندی یا رسمی بندی و نیز تابلوهایی که از زندگی اجتماعی مردم ترسیم می شد، با همین رنگ لاجوردی تذهیب می شدند. نظیر چنین کارهایی در خانه طباطبایی کاشان دیده می شود. تذهیب درپاره موارد نیز با رنگ های متعدد انجام می شد مثلاً برای تذهیب طرح های گل و مرغ از هفت رنگ استفاده می کردند. در پاره ای موارد گچ بری های مذهب با آیینه بری و نقاشی نیز تزئین می شد.

گچ بری برجسته دوره قاجار با تلفیقی از طرح های فرنگی و ایرانی انجام می شد. این گچ بری ها با طرح های چنگ و نقش مایه های فرانسوی همراه با طرح هایی مثل سر حیوانات و چهره دیو به صورت برجسته و یا طرح های گیاهی واقع گرایانه مانند خوشه انگور اجرا می شدند. در این دوره گچ بری های بسیار برجسته که گاهی ضخامت آن به 20 سانتی متر می رسید ( گچ بری دور قلاب یا لچک) و پیکره سازی رواج گرفت.

 

 

ستون سازی در بناها از دوره قاجار، با ساختن انواع ستون های بارکش و یا تزیینی رواج گرفت. ساخت ستون های مدور با سر ستون برگی یا ستون دوریسی (یونانی) و نیز ستون هایی با تنه پیچشی و سه ستون قطار بندی و یا بدنه هشت ترک و یا سرستون برگی، به عمارت های دوره قاجار نوعی زیبایی فرنگی مابانه و جدید داد.

در معماری امروز ایران نیز از ستون ها و شیوه های گوناگون گچ بری برای تزیین بناها استفاده می شود.

 

ساروج بری یا آهنک بری دوره صفویه نیز در دوره قاجار با تزئینات بسیار متداول، رواج داشت و بر خلاف دوره صفویه که ساروج بری را در فضاهای بسته انجام می دادند، در این دوره از ساروج بری نه فقط در محل هایی مانند سرداب ها، بلکه در فضاهای بازی مثل حیاط و بادگیرها استفاده کردند و از خاصیت نفوذ ناپذیری ساروج برای گچ بری نقاطی که در معرض باد و باران و آفتاب بود بهره گرفتند. این نوع گچ بری بیشتر در یزد، کاشان و اصفهان انجام شده است.

 

 

طرح های دوره قاجار

در طرح های گیاهی دوره قاجار، گل سرخ واقع گرایانه جای غنچه های با شکوه خیالی دوره صفویه را گرفت. طرح گلدان هایی پر از گل پرپر و یا گل های پنج پری که از درون گلدان بیرون ریخته، توام با اسلیمی و نقش مایه هایی که از درون گل ها منشعب می شد و طرح هایی شامل پیچک، چنگ و سر چنگ که الهام گرفته از طرح های فرنگی بود و نیز طرح شاخه ی پر انگور درخت مو که پیچشی در هم تنیده داشت و بسیاری گل ها و گیاهان دیگر که در طبیعت دیده می شود، مجموعه ی طرح های گیاهی دوره قاجار را تشکیل می دهد. به جز طرح های گیاهی از طرح هایی مانند چراغ های آباجور و لوستر همراه با ساعت و سماور و قوری در گچ بری ها استفاده شد. نقش این وسایل زندگی مدرن مردم اروپا در قرن نوزدهم با گل و برگ و میوه به شکل موجود در طبیعت توام بود. طرح هایی دیگری از نوع چهره مرد نوازنده و یا تصویر زنی با کلاه فرنگی در کارهای گچ بری استفاده می شد.

گچ بری های خانه ی عامری ها در کاشان متعلق به این دوره است. در این دوره ساختن سنتوری بر فراز ایوان ها و در نمای بیرونی پنجره ها به تقلید از اروپایی ها رواج گرفت. این سنتوری ها با طرح های برجسته انسانی، حیوانی و گیاهی گچ بری می شدند. در دوره قاجار استفاده از طرح های مینیاتوری دوره صفویه نیز برای گچ بری معمول بود و این نقش ها تا عمق زندگی مردم نفوذ کرد، چنانکه بر دیوار نمایش خانه هایی که نمایش روحوضی می دادند و قهوه خانه ها، تابلوهای نفیسی با این نقش ها گچ بری می شد. آثاری از گچ بری با طرح مینیاتوری این دوره در موزه کاخ گلستان و سعد آباد تهران وجود دارد.