BT Gallery - шаблон joomla Продвижение

فصل اول

 گچ بری و خصوصیات آن

گچ ماده ای است معدنی که در طبیعت به شکل سنگ گچ یافت می شود. این ماده در آب دریاها به شکل محلول وجود دارد. بر اثر تبخیر آب دریا، این ماده رسوب می کند و در گذشت زمان، پس از فعالیت های شیمیایی به شکل لایه های رسوبی شفاف (سنگ گچ) در می آید. چین خوردگی پوسته زمین و عوامل دیگر سبب جابه جایی این لایه های رسوبی عظیم می شود و معادن گچ را در مناطق مختلف زمین به وجود می آورد. این ماده از لحاظ فراوانی در طبیعت در ردیف پنجم قرار دارد و تقریبا در تمام نقاط روی زمین پیدا می شود. زمین شناسان از طریق لایه های گچی معادن گچ، آب و هوای دوران های زمین شناسی و تغییر و تحولات زمین را مطالعه می کنند. درمعادن گچ یکی از سه نوع گچ موجود درطبیعت یافت می شود.

1. سنگ گچ بلوری یا ابریشمی: این نوع سنگ گچ از ورقه های به هم چسبیده هیدروسولفات کلسیم (سنگ گچ بلوری) و یا از تارهای چسبیده به هم بلوری هیدروسولفات کلسیم (سنگ گچ ابریشمی) تشکیل می شود.

2. سنگ گچ غیر بلوری: این سنگ گچ در طبیعت فراوان است و از آن گچ می پزند.

3. سنگ گچ مرمری یا Alalasten که از سنگ های آرایشی است و با آن وسایلی مانند مجسمه، ستون و سرستون، چراغ و ... می سازند.

سختی گچ یا سولفات کلسیم آب دار ( 2CaSo4. H2o تا 1/5 ) است. در ایران سولفات کلسیم آب دار با فرمول CaSo4.2H2O وجود دارد.

سنگ گچ خالص بی رنگ است. اگر در ترکیب مولکولی آن زغال وجود داشته باشد، خاکستری است و اگر هیدروکسید آهن داشته باشد، زرد رنگ، با Feo رنگ کبود، یا Fe2o3 رنگ قرمز و اگر سولفات مس داشته باشد به رنگ کرم در می آید. سنگ گچ هایی که سولفات مس دارند بر اثر گذشت زمان، مس آنها اکسیده و بسیار سخت می شود، گچ ناحیه سجزی اصفهان از این نوع است.

سنگ گچ بر اثر حرارت 180 درجه سانتگراد، آب خود را از دست می دهد و به صورت 0.5 H2o CaSo4 (پودر گچ ساختمانی با 5/0 مولکول آب تبلور) در می آید. این پودر گچ در مجاورت آب 5/1 مولکول آن را جذب می کند و با 2 مولکول آب تبلور، سخت و به سنگ گچ تبدیل می شود. سنگ گچ دردمای بیش از 300 درجه سانتی گراد می سوزد. گچ سوخته قابل استفاده نیست.

 

ویژگی های گچ

زودگیر: ملات گچ از جمله ملات هایی است که بسیار زودگیر است و در حدود 10 دقیقه سخت می شود. سنگ گچی که در حدود 180 درجه سانتی گراد به پودر گچ تبدیل می شود، اگر در دمای بیشتری قرار گیرد، زودگیر می شود و اگر در دمای پخت کمتری قرار گیرد، دیرگیر می شود. هر کدام از این گچ ها برای کار خاصی مناسب است. سنگ گچی که بر اثر حرارت مناسب، 4 تا 5 مولکول آب تبلور خود را از دست می دهد، گچ زنده نام دارد. ازدیاد حجم: حجم ملات گچ درموقع سخت شدن حدود یک درصد اضافه می شود و بعد از خشک شدن، حجم آن کم نمی شود. بنابراین دراندود گچ بر سطوح، خلل و فرج به وجود نمی آید و ترک و شکاف بر نمی دارد، به همین سبب برای اندود داخل مناطق مسکونی، کاملا مناسب است.

مقاومت درمقابل آتش سوزی: ملات گچ سخت شده مانند سنگ گچ دارای دو مولکول آب تبلور است که احیاناً درآتش سوزی و حرارت، این آب دوباره از گچ جدا می شود و به صورت یک لایه از آب درمقابل آتش، برای مدتی حدود سه ساعت ازسرایت آتش به فضاهای دیگر جلوگیری می کند.

اگوستیک بودن: گچ در مقابل ارتعاشات صوتی، حدود 60 تا 75 درصد این ارتعاشات را به خود جذب می کند و مانع انعکاس صدا می شود.

رنگ پذیری: ملات گچ به سبب رنگ سفیدی که دارد به سطوح داخلی ساختمان جلوه خوبی می دهد و چون پس از خشک شدن هر نوع رنگی را به خود می گیرد. بر روی اندود گچ، هر گونه رنگ آمیزی امکان پذیر است. شکل پذیری: ملات گچ خاصیت شکل پذیری فوق العاده ای دارد. برای همین درانواع گچ بری ها، ایجاد شکل ها و نقش ها و مجسمه سازی نیز به کار می رود و چون بعد از ترکیب گرد گچ با آب، حجم آن کم یا زیاد نمی شود، بهترین ماده برای قالب گیری است.

 

چگونگی پخت گچ

گچ از پختن و آسیاب کردن سنگ گچ به دست می آید. گچ پزی یعنی حرارت دادن به سنگ گچ آبدار، به نحوی که گچ 5/1 مولکول از آب تبلور خود را از دست بدهد. برای این کار از انواع کوره ها استفاده می کنند. در ایران گچ را در سه نوع کوره می پزند.

1. کوره های تنوره ای: کوره های آجرپزی سنتی است، سنگ گچ را درون این کوره روی یکدیگر می چینند و تون کوره را آتش می کنند تا سنگ گچ پخته شود. اگر حرارت این کوره متعادل باشد، گچی خوب که برای گچ بری و گچکاری مناسب است به دست می آید. اگر حرارت بیش از حد لازم باشد، گچ می سوزد و در صورتی که حرارت کمتر از حد لازم باشد، گچ باید دوباره پخته شود. حرات این کوره ها قابل کنترل نیست و حاصل پخت آنها انواع گچ پخته، گچ تشنه، گچ سوخته و ... است و معمولاً محصول این کوره ها یکنواخت و مرغوب نیست.

2. کوره های تاوه ای : برای پخت گچ در این نوع کوره، سنگ گچ را در سنگ شکن کلوخه کرده و آسیاب می کنند. سپس پودر آسیاب شده را در تاوان های بزرگ حرارت می دهند تا بپزد، درطول زمان پخت، پودر سنگ گچ درون تاوه را دستگاه همزن مانند شانه ای حول محور خود می چرخد، هم می زند تا همه پودر گچ حرارت یکنواخت ببیند. گچ حاصل از این نوع پخت استقامت زیادی ندارد و برای گچ بری نمی توان از آن استفاده کرد.

3. کوره های گردنده خفته: این کوره ها به صورت استوانه ای خفته است که حول محور شیب دار خود می چرخد و کلوخه های گچ را به جلو هدایت می کند. کلوخه ها به تدریج که جلو می روند، حرارت می بینند و پس از پخته شدن و خروج از کوره، دمیدن هوای سرد بر آنها، کلوخه ها را خنک می کند. سپس کلوخه ها وارد آسیاب می شوند. کار این کوره ها پیوسته و حرارت در این نوع کوره ها قابل کنترل است. محصول این نوع کوره ها که در کارخانه های مجهز قرار دارند. پس از آسیاب شدن درکیسه های مخصوص بسته بندی می شود. گچ پخته شده در این کوره ها یکنواخت و مرغوب است. پودر گچ حاصل از این نوع پخت در تمام کارهای ساختمانی، زیربنایی و روبنایی و کارهای زینتی، مصرف می شود.

 

ساختمان گچ

گچ فقط درآب حل می شود. بعد از ریختن گچ به داخل آب حدود دو دقیقه صبر کنید، درمورد گچ های مختلف این زمان اندکی تغییر می کند. برای ساختن گچ، نسبت گچ و آب باید دقیقاً رعایت شود. برای انواع گچ ها این نسبت تغییر می کند. هر چه میزان آب ملات گچی بیشتر باشد، گچ دیر گیرتر می شود و مقاومت ملات سخت شده آن کاهش می یابد و هر چه میزان پودر گچ ملات، بیشتر باشد، ملات سخت تر می شود و به آن گچ تیزون می گویند. مواد خارجی موجود در مخلوط گچ با آب، عمل گرفتن را به تاخیر می اندازد. افزایش نمک به میزان کمتر از دو درصد وزن گچ، باعث زودگیر شدن ملات می شود، ولی چنانچه نمک بیش از این درصد باشد گرفتن ملات به تاخیر می افتد. با افزودن نمک به میزان 10 درصد وزن گچ به آن، آغاز گرفتن ملات گچ 12 دقیقه به تعویق می افتد. افزودن یک درصد زاج سفید و یا سریش، ملات گچ را دیرگیر می کند. باید توجه داشت که این افزودنی ها چون خلوص گچ را از بین می برد، استقامت آن را کم می کند. ولی در بعضی موارد از آنها استفاده می کنند. مثلا برای آینه کاری باید به ملات گچ، سریش اضافه شود.

اگر از آب گرم برای تهیه ملات گچ استفاده شود، ملات حاصل، زودگیرمی شود و اگر از آب داغ استفاده شود، استقامت و سختی گچ از دست می رود و سریع تبدیل به گچ سخت و غیر قابل استفاده (گچ خفه) می شود. ملات گچ به لحاظ شیوه ساخت و ترکیب با آب، گچ تیز(تیزون)، گچ آسترکاری، گچ بوم، گچ خوش مایه و گچ کشته نامیده می شوند.

گچ تیزون: برای تهیه این ملات گچ، استانبولی (ظرف مخصوص گچ سازی حمل ملات) را تا نیمه آب می ریزند و آنقدر گچ بر سطح آب می پاشند تا گچ کاملاً سطح آب را بپوشاند. سپس گچ و آب را مخلوط می کنند. این ملات برای قالب گیری قوس ها و تخته گچی و ... استفاده می شود.

گچ آسترکاری: برای آسترکاری مخلوطی از گچ و خاک رس به نسبت 5/2 پیمانه گچ و 1 پیمانه خاک رس را در آب مخلوط می کنند. اگر بخواهیم مقاومت گچ بیشتر شود این نسبت ها به یکدیگر نزدیک می شوند. در تهیه این نوع گچ باید سطح آب مورد نظر با گچ و خاک پوشانده شود.

ملات گج و خاک در ساختن طاق ضربی، تیغه کردن، آسترکاری و گچ و خاک و شمشه گیری استفاده می شود، این ملات چسبندگی لازم برای این نوع کارها را دارد. در آسترکاری با گچ و خاک باید دقت شود که این آستر صاف و خشک و شمشه گیر باشد تا سفیدکاری بدون عیب و مطلوب گردد.

گچ بوم: این گچ برای پوشاندن سطح کار استفاده می شود. سطحی که گچ بوم به آن می اندازند (بوم سازی) برای کار روسازی آماده می شود. برای بوم سازی معمولاً ملات گچ با پودر رنگی مخلوط می شود و آن را به ضخامت 3 میلی متر به سطح می اندازند. بوم کار باید تخت و کمی زبر باشد تا بتواند گچ رویه را نگه دارد. گچ بوم با رنگ های پودری ترکیب می شود و قابلیت دمبر خوردن را دارد. برای ساخت این گچ تقریباً 5/1 پیمانه آب و 1 پیمانه گچ را مخلوط می کنند (این نسبت با نوع گچ رابطه دارد).

گچ خوش مایه: گچ خوش مایه معمولاً بر روی بوم به کار می رود و گچ بری ها، گل و برگ سازی و ابزار زنی با این گچ اجرا می شود. برای ساخت گچ خوش مایه، گچ باید خوب الک شده و کاملاً نرم باشد و نسب آب و گچ با دقت تعیین شود، چون اگر گچ بیش از حد معمول باشد خیلی سفت می شود و برش نمی خورد و اگر آب بیشتر از حد معمول باشد ملات نرم می شود و قابل استفاده نیست. بنابراین همیشه یک ملات آزمایشی به نسبت 5/3 پیمانه آب و 1 پیمانه گچ تهیه می شود و اندکی صبر می کنند تا گچ خودش را بگیرد. بعد از این آزمایش، پیمانه صحیح مقدار آب و گچ برای ساخت خوش مایه به دست می آید.

برای ساختن خوش مایه گچی که شن دارد، گچ را شن شو می کنند. یعنی آن را بیست ثانیه بی حرکت می گذارند بماند تا شن ته نشین شود. سپس گچ را به آرامی در ظرف دیگری خالی می کنند و شن ته نشین شده را تخلیه و ظرف را تمیز می کنند. حاصل این عمل گچی نرم و لطیف است که مناسب ساخت و ساز می باشد. تذکر: درکار با خوش مایه ضخامت درتمام کار باید یکسان باشد و در موقع گچ اندازی باید دقت کرد گچ شل و سفت با یکدیگر نشود چون گچ شل گچ سفت را به خود نمی گیرد. درشروع کار با هر ظرف گچ، یک فاصله 25 سانتی متری با گچ اندازی قبلی می گذاریم، سپس این فاصله را با نیمه دوم ظرف گچ بعدی می پوشانیم در گچ اندازی اگر خلا (سوراخ بسیار ریز) ایجاد شود در ساخت و ساز با مشکل روبه رو می شویم. برای ساخت قالب های گچی یا تخته گچی سبک که اکنون به جای آجر دربناها استفاده می شود، می توان از خاک اره چوب، مخلوط با گچ یا کاه نرم مخلوط با گچ یا نی در اندازه مناسب استفاده کرد. نی درقالب گچی مانند میلگرد درسیمان عمل می کند.

روش دیگر برای سبک شدن گچ، اضافه کردن آب اکسیژنه یا گرد سولفات آلومینیم به آبی است که ملات گچ را با آن می سازیم، این کار باعث ایجاد گاز در ملات گچ و پوک و متخلخل شدن آن می شود. انواع الک

مرحله اول آماده کردن گچ برای ساختن ملات های مختلف، الک کردن آن است. الک ها انواع مختلفی دارند، به ترتیب از ریزترین الک که گچ های بسیار نرم را از آن رد می کنند تا درشت ترین الک عبارت اند از: الک پشت گرمایی: که گچ های بسیار نرم از منافذ آن رد می شود و اهل فن آن را به نام الک تخت نمره 50 تا 60 می شناسند. برای ساختن ملات خوش مایه، گچ را از این الک رد می کنند.

الک تخت: از الک تخت برای به دست آوردن گچ نرمی استفاده می کنند که با آن ملات گچ کشته بری را می سازند. الک گرمایی: سوراخ های الک گرمایی حدود 1×1 میلی متر است. گچ حاصل از این الک را در ساختن ملات گچی استفاده می کنند که در آستر سفیدکاری و آستر سقف به کار می رود.

غربال و سرند چشم بلبلی: سوراخ های غربال تقریباً 2×2 میلی متر است که برای الک کردن گچ زبر و خاک از آن استفاده می شود. گچ و خاک حاصل از این الک را برای آستر بدنه استفاده می کنند.

 

 

ابزار گچ بری و کاربرد آنها

عمده ترین ابزار یک گچ بر قلم هایی است که آنها را برای ساخت و ساز به کار می برد. این ابزارها، هنر دست استاد گچ بر را به فعل در می آورند و دمبر، بوم گرد، نقالی و بومخوار نام دارند.

دمبر: که در ناحیه نوک، تیز است و با همین نوک تیز برش های عمودی بر گچ ایجاد می کند.

بوم گرد: دو سر دارد که یکی از آنها کاملاً گرد است و برای قاشقی کردن در برگ ها و یا قاشقی ستون ها و ... به کار می رود و لبه دیگر که گرد و کوچک است در چدنی سازی و گود کردن محل تخمک استفاده می شود.

نقالی: برای زیر و رو کردن کارهای گچ بری و ساخت و ساز گل و برگ و ساقه و ایجاد پیچ و خم و رقص گل و برگ به کار می رود.

 

 

بومخوار: برای تمیز کردن زمینه بوم کار استفاده می شود.

ابزار دیگری هم در گچ بری به کار می رود از جمله:

شمشه: قطعه ای از چوب یا فلز صاف و بلند که به عنوان الگوی خط راست برای تسطیح ملات های اندود، جاسازی کردن و ابزار زدن بر سطح کار از آن استفاده می کنند.

وردنگی: نوعی قلم گچ بری است که از آن برای خط انداختن طرح بعد از گرته کردن، استفاده می شود.

ابزار: وسیله ای است برای حاشیه سازی لبه ها و گلویی ها که به اسامی گوناگون مانند: ابزار سینه کبوتری،

ریسه خرمایی و ... معروف است و از چوب یا پولیکا ساخته می شود.