BT Gallery - шаблон joomla Продвижение

فصل سوم

اجرای رسمی یا کاربندی و گچ بری بر آن (دوره سلجوقیان، ایلخانان و ...)

رسمی بندی یا کاربندی، مجموعه باریکه ی طاق های موربی است که از تقاطع آنها استخوان بندی اصلی سقف شکل می گیرد، با پر کردن فضای ایجاد شده بین باریکه طاق ها رسمی بندی به وجود می آید و طاق به منظور ایجاد پوشش تشکیل می شود. این باریکه ی طاق ها را تویزه و در بعضی نقاط لنگه می نامند. در دوره اسلامی تا قبل از سوم هجری در بناها اثری از کاربندی یا فرمی که تشابهی به آن داشته باشد نمی بینیم و یا لااقل نمونه از آن به جای نمانده است. در قرن سوم هجری در مسجد جامع شیراز به نمونه ای بر می خوریم که می توان آن را گوشه سازی تعبیر کرد. ولی فرم شباهت کاملی به کاربندی دارد و در واقع مقدمه ای است برای آغاز کاربندی که تکامل آن را از قرن هفتم تا اوایل قرن دهم هجری می بینیم. روند تکاملی کاربندی با زیاد کردن زاویه ها در محل اتصال دیوار به سقف، شروع شد و معماران 4 زاویه بنای چهارگوش را به 8 زاویه و سپس 16 و 32 زاویه رساندند و در نتیجه 4 گوش را به دایره ی تقریبی ترتیب کردند. سپس به این دایره سقف گنبدی شکل را به وجود آوردند. پس از رواج گنبدی سازی، رسمی بندی برای تزیین سطوح داخلی آن و همچنین محراب ها، سردر ورودی مساجد، شبستان ها و هشتی ها، رواج گرفت و از آن برای مناسب کردن ابعاد بنا و کنترل فضا از داخل به خصوص در بناهای عمومی و رفیع در متنوع ترین فرم ها، استفاده شد. رسمی شامل شمسه، ترنج، طره و یا باریک بر سطح و در زاویه ها، قوس هایی به نام سوسنی است. درکارهای تزیینی گچ بری، رسمی بندی را به صورت نمادین اجرا می کنند و سطح رسمی ها را با گچ بری برجسته تزیین می نمایند.

برای گچ بری بر رسمی بندی ابتدا بر روی آن بوم رنگی به ضخامت 3 میلی متر می اندازند. برای ساخت بوم از پودر گچ بسیار نرم، ملاتی به غلظت عسل می سازند و با استفاده از رنگ های مختلف آن را به رنگ دلخواه در می آورند. (قبل از ساخت بوم کار پودر گچ را با پودر رنگ مخلوط می کننند و سپس بوم گچ را می سازند) کشیدن بوم بر خطوط اتصال زاویه ها باید بسیار دقیق انجام شود، به نحوی که همه زاویه ها دریک راس باشند و بر سطح کار گچ اندازی نیز به نحوی انجام شودکه بیرون زدگی نداشته باشد، پس از این مرحله با ملات گچ خوش مایه، به ضخامت یک سانتی متر بر سطح کار گچ اندازی می کنند. این کار با ماله انجام می شود، باید دقت کرد که نقش شمسه، ترنج ها و پا باریک ها مخدوش نشود و کاملاً مشخص باشد.

پس از خاتمه گچ اندازی، با استفاده از کاغذ از همه قسمت ها الگوبرداری می شود. در کار الگوبرداری از شمسه 1/4 یا 1/8 آن را و از بقیه قسمت ها 1/2 الگو بر می دارند. پس از طراحی اسلیمی ها به دست توانای استاد طراح آغاز می شود. معمولاً 1/2 طرح بر کاغذ کشیده می شود و با قرینه سازی طرح را کامل می کنند. طرح آماده شده را روی کاغذ سوزن می کنند و بعد آن را بر سطح کار گرته می نمایند. مراحل بعدی به ترتیب خط کردن با وردنگی، برش دادن با دمبر، تمیز کردن بوم کار به وسیله قلمی به نام بوم خوار یا نقالی و بوم گرد و اجرای ساخت و ساز یا زیر و رو کردن اسلیمی ها آخرین مرحله کار است. سطح رسمی بندی را با تزیین های گچ بری نظیر گچ بری های برجسته، کشته بری، لایه چینی و یا آینه بری می آرایند.

 

 

روش محاسبه رسم بندی

برای محاسبه و ترسیم رسم بندی از فرمول (a+b -2) استفاده می شود. بنابراین برای اجرای رسمی بر سقف فضایی به ابعاد 3×4 با استفاده از فرمول2(3+4-2)=10 2(a+b-2)→ عدد 10 به دست می آید.

برای تهیه نقشه کار بر کاغذ از ابعاد، مثلاً 1/100، استفاده می کنیم، بنابراین پس از رسم مستطیلی به ابعاد (3×4)/100 قطرهای آن رسم می کنیم (مستطیل ABCD ) سپس محل تلاقی قطرها را مرکز دایره ای محاط بر مستطیل قرار می دهیم و آن را رسم می کنیم. این دایره باید از چهار زاویه مستطیل ABCD بگذرد. پس از آن محیط دایره را به 10 قسمت مساوی تقسیم می کنیم. آنگاه فقطه B را مبدا قرار داده و آن را به انتهای سومین وتر (نقطه 3) وصل می کنیم و کار را به این ترتیب ادامه می دهیم. نقطه 1 را (با فاصله سه وتر) به نقطه 4 وصل می کنیم. نقطه 2 به 5 که یک ضلع مستطیل است، قبلاً رسم شده. نقطه 3 را به 6، نقطه 4 را به 7 و نقطه 5 را به 8 و ... به همین ترتیب تمام خطوط را رسم می کنیم. در طرح کامل شده رسمی بندی شمسه، ترنج ها، با باریک ها و سوسنی ها مشخص می شود.

اجرای یزدی بندی

برای اجرای یزدی بندی، میله ای از تیزه گنبد کاملاً عمود بر پای کار گنبد نصب و جوش می دهیم. به طوری که هیچ گونه حرکتی نداشته باشد. این میله از مرکز دایره در پای کار گنبد (پایین ترین نقطه گنبد) می گذارد. به این میله رشته سیمی را وصل می کنیم که سر دیگر آ« به ابزاری در محیط برسد. این رشته سیم حول محور میله گردش می کند و دایره زیر گنبد ا مشخص می کند. سپس ارتفاع آن را از مرتفع ترین نقطه گنبد (تیزه) تا پای کار یا پایین ترین نقطه گنبد اندازه می زنیم، شعاع دایره یا گنبد به دست می آید، شعاع گنبد را طوری محاسبه می کنیم که محیط دایره اندکی کمتر از دهانه گنبد باشد. پس از آن دو دایره با شعاع های متفات، مثلاً با شعاع های 50 و 70 سانتی متر، بر تخته گچی که قبلاً آماده شده، رسم می کنیم و سپس تخت گچی را در محل تیزه گنبد در اولین قسمت نسب می کنیم.

محیط دایره کوچک تر را به 16 قسمت مساوی تقسیم کرده و شعاع های آن را رسم می کنیم و این شعاع ها را تا محیط دایره بزرگ تر ادامه می دهیم. اینک شمسه مشخص می شود. و طرح های به دست آمده در دایره دوم را تقسیم بر 2 می کنیم و در شکل ABCD با رسم وتر AB،مثل ABC به وجود می آید. این کنار را در تمام فاصله های محیط بین دو دایره انجام می دهیم. پس از آن محیط پاکار گنبد را بر حسب شعاع محاسبه می کنیم. فرض کنید شعاع یا پاکار گنبد 4 متر است. محیط را محاسبه کرده و آن را بر عدد 32 تقسیم می کنیم.

این تقسیم بندی در ابتدای رسیمان شاقل که از مرکز دایره (مرکز گنبد) می گذرد نیز به دست می آید و وترهای دایره پای کار را به ما می دهد و 32 ترک پاکار بر اثر 32 شعاع شمسه وسط مشخص می شود. سپس میله ی محور اصلی را تا پای کار، انتهای گنبد، اندازه می زنیم و ارتفاع تا دایره بزرگتر را از آن کم می کنیم و حاصل را به عددی بین 65 تا 75 سانتی متر تقسیم می کنیم. اگر این تقسیم باقی مانده داشت آن را به عددهای صحیح، به طور مساوی اضافه می کنیم. حاصل تقسیم به فرض 7 است میله را به 7 قسمت مساوی تقسیم می کنیم (7پا).

 

پس از آن مقدار زیادی ستاره پنچ پر گچی آماده می کنیم و این ستاره ها را بر امتداد خط تراز فاصله های مشخص شده روی میله اصلی، بر روی شعاع های فرد (شعاع های 1-3-5-7 و ... 31)می زنیم و همین کار را روی شعاع های زوج نیز انجام می دهیم با این تفاوت که اولین ستاره پنج پر را بر امتداد خط تراز میله اصلی ، در فاصله دوم و بر اولین شعاع زوج دایره نصب می کنیم و به ترتیب به شعاع های (4-6-8-10 و ... 32) کار را ادامه می دهیم و به همین ترتیب در تمام هفت فاصله که بر میله اصلی ایجاد شده ستاره گذاری انجام می شود.

وقتی که کار تمام شد، در تمام دور گنبد نقش لوزی های منظم کنار یکدیرگ چیده شده، به چشم می آید. پس از آن مثلث بالای هر لوزی را با گچ پر کرده و مثلث پایین رابه لوزی های کوچکتر تقسیم می کنیم و آنها را نحوی فرم می دهیم که فرورفتگی (گودی) از جهت اضلاع لوزی شروع و در مرکز آن به صفر برسد، در نتیجه لوزی های کوچک سه بعدی به وجود می آید.

پس از این مرحله کار برای هر نوع تزیین دیگری مثلاً کشته بری، آیینه کاری و یا نقاشی گل و مرغ بر آیینه یا لایه قاجار آماده است. تیمچه امین الدوله کاشان متعلق به دوره قاجار که در نوع خود بی نظیر است از یزدی بندی هایی است که با گچ اجرا شده ویکی از آثار ملی ایران است.

 

اجرای قطاربندی

در اجرای قطار بندی ابتدا طراحی قطاربندی با در نظر گرفتن محل کار و تعداد طبقه (پا) قطاربندی انجام می شود. طرح قطاربندی رابا مقیاس 1/100 بر کاغذ رسم می کنیم. سپس 1/1 طرح را بر یک سطح صاف، با گچ می کشیم و هر طبقه قطاربندی را با یک رنگ مشخص می کنیم. پس از آن برای محراب 1/2 طرح را و برای گنبد 1/4 طرح را در محل پیاده می کنیم. آنگاه شمشه های چوبی کوچکی به ضخامت 5/1 تا 2 سانتی متر را برش داده و در اولین طبقه قطاربندی روی خطوط طرح قرار می دهیم و سپس به سطح کار روغن برزک می زنیم. پس از آن میلگرد یا سازو را که در شکل دیده می شود، در فاصله هایی که با شمشه های چوی ایجاد کرده ایم، قرار می دهیم. آنگاه گچ تیزون می سازیم و بر روی کار می ریزیم و صبر می کنیم تا سخت شود. این عمل را در تمام طبقات قطاربندی تکرار می کنیم و سپس طبقات ریخته شده را در محلی که قبلاً محاسبه شده است، قرار می دهیم و با گچ محکم می کنیم. در پایان استاد قطاربند طبقات را بر اساس قاعده به یکدیگر وصل می کند. پس از خاتمه قطاربندی، کشته بری صفویه با رنگ آمیزی و با انواع دیگر کارهای گچ بری را می توان اجرا کرد.

عموماً برای تزیین قطاربندی در صحن امام زاده ها از آیینه بری استفاده می کنند.